Irango lider erlijioso gorena da teorian aiatola, Ali Khameneik, ordea, gehiagotan hartu izan du buruzagi militar baten rola. Maxhaden jaioa 1939an, Ruhollah Khomenei aiatolaren tokia hartu zuen 1989an. Khomeini izan zen xahren aurkako iraultza bultzatu eta zuzendu zuena hamarkada bat lehenago, baina Khamenei izan zen militarrak eta paramilitarrak prestatu zituena Irango defentsak indartzeko, baita herrialdearen eragina eskualdera zabaldu zuena ere.
Khamenei Irango presidente izan zen 1980ko hamarkadan. Kargu horretan zen Iraken aurkako gerran (1980-1988). Aldi hartan Irak babestu zuten mendebaldeko indarrek eta Iran bakartu. Hala, iraultzaren ondorioz AEBen eta Iranen arteko harremana eten bazen, gatazka hura mugarri izan zen urtebete geroago aiatola karguaren zina egingo zuen buruzagiaren ildoa zehazteko. Izan ere, Khamenei ez zen Mendebaldeaz fidatzen, baina are okerragoa zen AEBekiko zuen ikuspegia.
AEBak Iranen etsai ziren ideia babestu zuen Khameneik, eta horri aurre egiteko herrialdearen defentsak indartu eta eskualdean zuen eragina handitu zuen bere ia lau hamarkadako agintaldian. Horretarako, Irango Guardia Iraultzailea, hasieran indar paramilitarra zena, herrialdeko segurtasun indar nagusi bilakatu zuen, eta politikoki ere indartu zuen erakundea, haren eragina handituz, bai Iranen, bai herrialdeko mugetatik kanpo.
Mendebaldeak ezarritako zigor ekonomikoei ere aurre egin behar izan zien Khamenei, herrialdearen burujabetza ekonomikoa indartzeko neurriak hartuz, eta bestelako aliantza batzuk bilatuz.
Atzerrian ez ezik, etxean ere izan zituen aurkariak. 2022an, esaterako, protesta jendetsuak lehertu ziren herrialdean, Mahsa Amini Poliziaren atxiloaldian hil ostean -irailean atxilotu zuten Amini hijaba edo buruko zapia oker eramatea leporatuta-. Kurdua zen Amini eta han hasi ziren protestak, baina herrialde osora zabaldu ziren gero. 500dik gora izan ziren hildakoak eta 19.000 baino gehiago atxilotuak.
Orain arteko istilu gogorrenak, ordea, aurtengo urtarrilean lehertu ziren, Mendebaldeak ezarritako zigor ekonomikoek eragindako krisi ekonomikoak bultzatuta. Milaka izan ziren enfrentamenduetan hildakoak eta horiek baliatu zituen oposizioak erregimenaren aurka ahotsa altxatzeko. Baita AEBek ere aiatolaren aurkako mugimendua bultzatzeko.
Gazteak izan dira aurtengo protestetako protagonistak. Analisten iritziz, helduagoek ez bezala, horiei urrun geratzen zaie iraultza eta, aldiz, zigor ekonomikoen menpeko errealitatea soilik ezagutu dute, hala, aldaketa eskatzen dute eta, batez ere, krisiaren amaiera eta nazioarteko isolamendua bukatzea.
Negoziazioak
Irango programa nuklearra izan da, hala ere, Mendebaldearen eta Iranen arteko harremanen nondik norakoak bideratu dituena. Iranek hasieratik esan izan du helburu zibilekin aberasten duela uranioa, eta, aldiz, arma nuklearrak egin nahi izatea egotzten diote mendebaldeko potentziek.
Hala, 2015ean zigor ekonomikoek eragindako krisi betean, akordioa egin zuten Europako Batasunak, AEBek eta Iranek, zeinaren arabera, Teheranek nazioarteko ikuskatzaileak sartzen utziko zituen eta eten egingo zuen programa nuklearra, zigorrak arintzearen truke.
Gutxi iraun zuen, ordea, etenak. Hiru urte zehazki, hau da, Trumpek agintea hartu eta akordiotik irten arte. Washintonek zigor gehiago hartu zituen Iranen aurka, eta Khameneik bere jarrera gogortu zuen. Hurrengo urteetan Iranek azkartu egin zuen programa nuklearra, eta uranioa %60raino aberastu zuen -%90eran aberastu behar da uranioa arma nuklearrak egiteko-.
Hala ere, Khameneik ez zuen bertan behera utzi armak nuklearrak egitea debekatzen zuen agindua, eta behin eta berriz esan zuen zibila zela programa nuklearraren helburua.
Israel
Iranek ez du sekula onartu Israel estatu gisa. Teheran izan da urte luzez estatu juduaren aurkakotasuna irudikatu duen potentzia nagusia. Apurka, ordea, Donald Trumpen lehen agintaldian sinatutako Abrahamgo akordioei esker, batez ere, inguruko herrialde arabiarrekiko harremanak hobetuz joan da Israel, eta, aldi berean, Iranek zuen babesa ahulduz.
Palestinaren aurkako erasoaldia hasi zenean 2023ko urriaren 7an, Khameneik babestu egin zuen Hamasen erasoa, eta gogor gaitzetsi Israelek emandako erantzuna. Handik gutxira Hamaseko buruzagi gorena eta Hezbollahren buru bat hil zituen Israelek Iranen egindako eraso banatan, zurrumurruak zabalduziren Khamenei bera izango ote zen hurrengoa.
Ia hiru urte igaro dira, eta AEBek eta Israelek lortu dute nahi zutena. Atzo hil zuten Khamenei, haren etxea bonbardatuta. Iranek berak onartu du heriotza, hasieran ihes eginda zela esan zuen arren. Haren ordezkoa aukeratu beharko dute orain, eta horrek agerian utziko du Etxe Zuriak bete ote duen azken helburua, alegia, Irango erregimena euren nahierara aldatzea.
