Aurrerapauso nabarmen bat eman dute gaur Eskoziako, Galesko eta Ipar Irlandako lehen ministro independentistek. Independentzia erreferenduma helburu duen memorandum bat sinatu dute Cardiffen, eta Londresi esan diote «Westminsterren aroa bukatzear» dagoela —Erresuma Batuko Parlamentuaren sinonimotzat erabiltzen da Westminster, kontzeptu gisa—, eta has dadila prestatzen «nola erraztu juridikoki aldaketa konstituzional bat»; beste modu batera esanda: aurreikus dezala nola egin independentzia erreferendum bat. Agerraldi bat egin dute Michelle O'Neill Ipar Irlandako lehen ministroak, Rhun ap Iorwerth Galeskoak eta John Sweeney Eskoziakoak, eta, gogoan hartuz Ipar Irlandak, Galesek eta Eskoziak aurrenekoz dituztela hirurek batera independentziaren aldeko gobernuburuak, Swinneyk nabarmendu du «uharteetako» panorama politikoa aldatzen ari dela, eta gaurko bilera «une erabakigarri bat» dela Erresuma Batuaren jardun konstituzionalean.
Pilota, hortaz, Andy Burnham Erresuma Batuko lehen ministro laboristaren teilatuan utzi dute. Hark ez du hitz egin independentistek planteatutakoaz —haren aita hil da gaur—, baina, haren bozeramaile batek ohar batean esan duenez, Erresuma Batua «hobea» da ez duenean «banaketaren alde» egiten.
Elkarlanerako dokumentu labur bat da izenpetu dutena —orri bat luze—, eta adierazi dute horren bidez, gainera, «ekonomia indartsuago bat eta justuago bat» hauspotu nahi dutela, hala beren energia baliabide propioak handitzeko, adibidez; argi utzi dute, bide batez, nazio horien etorkizuna EB Europako Batasunean dagoela. Lehen aldia izan da Ipar Irlandako, Eskoziako eta Galesko lehen ministroak aurrez aurre bildu direna. Baina ez dira gaur Cardiffera gobernuburu gisara joan, nor bere alderdiko buruzagi moduan baizik: O'Neill Sinn Feinekoa, Sweeney SNP Eskoziako Alderdi Nazionalekoa, eta Iorwerth Plaid Cymrukoa.
Autonomia eskubidea aldarrikatu dute. Mary Lou McDonald Irlandako Errepublikako Sinn Feinen buruak ere sinatu du dokumentua —oposizioko burua da—, eta esan du kolektiboki defendatuko dutela beren etorkizuna erabakitzeko «eskubide besterenezina». Hori bai, buruzagiek argitu dute nazio bakoitzak bere erara eta nork bere erritmoan erabakiko duela bere etorkizunaz. «Gure nazioetako ahotsa entzuna izan dadin bermatzeko determinazioak batzen gaitu». Gaineratu du Londresek «ohartarazpen» gisa hartu beharko lukeela gaurko bilera.
Burnhamen deszentralizazioa
Burnhamek uztail erdialdean hartu zuen kargua, eta esana du independentziari buruzko erreferendum bat onartuko lukeela baldin eta haren aldeko «batasun argia» balego. Sweeneyren esanetan, kontuan hartuta zer ildo politiko duen, Erresuma Batuko lehen ministroak autodeterminazio eskubidea babestu beharko luke. «Hark uste du arazoak hobeto konpontzen direla jendearengandik ahalik eta gertuen egonda», azaldu du Eskoziako gobernuburuak. Horren guztiaren harira, Downing Streeteko 10. zenbakiko maizterrak aipatu izan du «botere politikoaren deszentralizazioa» lukeela helburu bere agintaldian, tokian tokiko garapen ekonomikoa bultzatze aldera.
Batasun argi bat egoteaz mintzo da Burnham, baina hark ez du zehaztu zenbaterainokoa beharko lukeen batasun horrek. Izan ere, azken hauteskundeetan argi geratu da alderdi independentistek badutela babesa hiru lurraldeetan, hiruretan lortu baitzuten boterea Erresuma Batutik banatzearen aldeko alderdiek, laboristen kaltetan.
Nork bere erritmoak ditu, eta Sweeneyk exijitu du, esaterako, Eskoziak bost urteko epean egitea independentzia erreferendum bat. O'Neillek, bestalde, Londresi eta Dublini eskatu die «mugari» buruzko erreferendum baterako data bat zehaztu dezatela 2030a baino lehen. Abagunea baliatu du Irlandako Errepublikako Gobernuari belarrietatik tira egiteko: «Gehiago saiatu beharko luke prestaketari eta planifikazioari dagokionez». Iorwerthek ez du datarik aipatu, eta esan du «galestarren beren» esku dagoela egutegia. «Ez zait interesatzen Erresuma Batuaren banaketa; interesatzen zaidana da Gales indartzea».
MEMORANDUMEKO PUNTU NAGUSIAK
Zer eremutan lan egingo duten elkarrekin Irlandako, Galesko eta Eskoziako independentistek.
Ekonomia indartsuagoa eta justuagoa.
Esperientziak eta ideiak kontatuko dizkiogu elkarri, lanpostu onak ekarriko dituzten eta desberdinkerien kontra borrokatuko diren ekonomia oparoak eta produktiboak eraikitzeko. Justizia soziala sustatuko duten ekonomiak eratuko ditugu gure nazioetan.Gure energia baliabideak handitu.
Energia berriztagarrien arloan ditugun baliabideak sustatuko ditugu, enpresen eta familien fakturak gutxitzeko. Gure nazioen energia aberastasunak herritarren beharren zerbitzuan egon behar du.Europa eta nazioarteko lankidetza.
'Brexit'-ak kalte egin die gure ekonomiei, eta gure herritarrentzako aukerak mugatu. Uste dugu gure nazioen etorkizuna Europako Batasunean dagoela, eta elkarrekin lan egin nahi dugu Europarekiko harreman horiek berregiteko eta indartzeko.Autodeterminazio eskubidea dute gure nazioek.
Westminsterrek ez du eskubiderik ez demokrazia oztopatzeko, ez gure herrien erabakitzeko eskubidea urratzeko.
Memorandumaren berri eman dute, hain justu, noiz eta AEBetako presidente Donald Trumpek Irlandaren batasunaren aldeko adierazpenak egin eta bi egunera. Presidente errepublikanoa Doonbegen duen golf zelaian izan da asteburuan, eta bertan esan zuen «naturala» litzatekeela Irlandaren bi zatiak batzea. «Ez dut arazorik eragin nahi, baina gustatuko litzaidake Irlanda bat eginda ikusi ahal izatea. Lorpen handia litzateke guztiontzat».
Etxe Zuriko maizterra horri buruz mintzatu aurretik, abuztu amaieran, Ipar Irlandara lehen ministro gisa egindako lehen bisita ofizialean, Burnhamek esan zuen bat egite hori ez zegoela agenda. O'Neilli horri buruz galdetu diote gaur Sky News telebista katean, agerraldiaren aurretik, eta adierazi du Burnhamen hitzak «nahiko iraingarriak» izan zirela. «Erresuma Batuko lehen ministro bati, edozein dela ere, ez dagokio aukera hori baztertzea. Mahai gainean dago: Ostiral Santuko Akordioan jasota dago».
Hain justu, Burnhamek Ostiral Santuko Akordioarekin bat egiten duela azpimarratu du haren bozeramaileak. 1998ko itun horrek, hain zuzen, jasotzen du Ipar Irlandaren estatusa erreferendum baten bidez aldatu ahal izango litzatekeela. «Ez dago zantzu argirik esateko Ipar Irlandako herritarrek banatu egin nahi dutela», azpimarratu du eledunak.
Azken hauteskundeen ostean, gobernuburu independentistak dituzte Erresuma Batuaren menpeko hiru lurraldeek. Galesen, Plaid Cymruk gehiengoa du parlamentuan, eta Ap Iorwerthek berak argi utzi zuen kanpainan erreferendumaren aldeko apustua egingo zuela legealdi honetan.
'Statu quo'-a ez da «jasangarria»
SNP indartuta irten zen azken hauteskundeetan, aurreko maiatzean, nahiz eta sei eserleku galdu Reform UK ultraren eta Berdeen mesedetan. Swinneyk berak ere esana du garai «ezin hobea» dela konstituzioa aldatzeko. «Gero eta gehiago dira uste dutenak Westminsterko sistema ez dela baliagarria. Andy Burnham lehen ministroak berak onartu du, eta Eskozia, Gales eta Ipar Irlandako herritarrek argi utzi dute hauteskundeetan». Eta atzo, ohar batean, nabarmendu zuen Eskoziak, Galesek eta Ipar Irlandak aurrenekoz dituztela hirurek batera independentziaren aldeko gobernuburuak. Areago joan zen, eta azpimarratu indarrean dagoen statu quo-a ez dela «jasangarria», eta Burnham «historiara» pasatuko dela «Erresuma Batuko azken lehen ministro gisa».
Eskozian 2014an egin zuten independentziari buruzko erreferenduma, eta Erresuma Batuan jarraitzearen aldekoek irabazi zuten: %55ek bozkatu zuten independentziaren aurka, eta %45ek alde.
Ipar Irlandan 2022an egin zituzten hauteskundeak, baina O'Neillek 2024ra arte itxaron behar izan zuen lehen ministro kargua hartzeko; izan ere, DUP alderdi loialistak irabazi zituen bozak, eserleku bakarraren aldearekin. Baina DUPek uko egin zion gobernua osatzeari, brexit-aren ondorioz onartutako Ipar Irlandako Protokoloaren aurka egiteko. Hala, 2024an O'Neillek hartu zuen lehen ministroaren kargua. Orain, inkestek iragartzen dute Sinn Fein izango dela lehen indarra datorren urteko bozetan.
