Albistea entzun

Duela 500 urteko maitasun hitzak

Ezagutzen den euskarazko lehen testu lirikoa izan daitekeena aurkitu dute Oñatin, Gipuzkoako Probintziako Artxibo Historikoan. Eskuizkribu anonimoa da, eta 1508. eta 1521. urteen artean idatzia dela uste dute hura ikertzen ari diren adituek
BERRIA Tamaina handiagoan ikusi

Amagoia Gurrutxaga Uranga -

2020ko abenduak 4

«Ene laztan gozo ederra/ penaz penaçen naçu...». Hala hasten da Azkoitiko (Gipuzkoa) XVI. mendearen hasierako notario protokolo batean aurkitu duten euskarazko testu anonimoa. Rosa Aierbe doktoreak aurkitu zuen, hain zuzen ere, Gipuzkoako Probintziako Artxibo Historikoan, Oñatin, ikerketa bat egiten ari zela, eta baita artxibategiko arduradunei jakinarazi ere. Hortik aurrera, eta Ramon Martin zuzendaria buru zutela, artxibategiko lantalde osoa murgildu da agiriaren prestaketan eta azterketan, Iago Irijoa historialariaren laguntzarekin —berak egin du testuaren behin-behineko lehen transkripzioa—.

Miguel Ibañez Insausti eskribauaren protokolo batean aurkitu zituen hitzok Aierbek; zehazki, 1503 eta 1522 bitarteko notario eskrituretan, eta uste da testuaren egilea Insaustirenean lan egin zuen eskribautzarako ikasle bat izan daitekeela. Datari dagokionez, idazketa motak eta letra berarekin datatu eta idatzitako beste dokumentu askoren presentzia ikusita, 1508 eta 1521 artean idatzi zela ondorioztatu dute ikerlariek, behin-behinean. Hori da agiriaren inguruko gakoetako bat: behin-behinekoak dira orain arteko interpretazioak

Zailtasunak eta balioa

Testua bera idazketa proba moduko bat da, eta euskarazko esaldiak gaztelaniazko testu batek uzten dituen zirrikituen artean idatzita daude, orrialde baten ertzetan eta hitz artean. Agiria digitalizatuta eta Gipuzkoako Artxiboen Atariaren bidez kontsultagarri egon da urteetan, baina oharkabean pasatu da orain arte.

Ander Ros filologoak jakinarazi duenez —berak egin du eskuizkribuaren interpretazioa—, zailtasun handiak izan dituzte testua irakurtzeko. Euskarria bera, papera, apurtuta zegoen ertz batean; tintar ezberdinak zeuden gainera, ezabatuta eta bata bestearen gainean erabilita; tinta korritua ere bai. «Azkenean, hiruzpalau hitz geratu zaizkigu ezin irakurrita, baina lortu dugu gehien-gehiena irakurtzea». Irakurtzen hasi zirenean, gutun baten aurrean zeudela uste izan zuten, baina ez. «Poema bat da, eta beste baten lehen lerroa ere badago. Gero, hori tatxatu, eta bigarren batekin hasi zen».

Oñatin aurkitutakoak «euskaraz gorde diren poema zaharrenak» dira, Rosen arabera. «Horrek ez du esan nahi idatzi diren lehenak direnik. Ondo ikusten da honen aurretik bazegoela tradizio luzea. Egile ezezagunak orduko lirikako ereduak baliatzen ditu».

Hizkuntza aldetik ere, finkatu samar dagoela ikusten da poeman, «eta horrek esan nahi du tradizioa zegoela euskaraz idazten; izan poemak, izan bestelako testuak». Dialektologiaren aldetik, lehendik jakinekoa zena berresten du testuak: bizkaiera eta gipuzkera egun mendebaldeko eta erdialdeko dialektoak deitzen direnak orain baino askoz hurbilago zeudela; bien arteko muga askoz lausoagoa zela. Eta ezagutzen ez ziren pare bat hitz, ondo ulertzen ez diren bakarren batzuk eta ezohiko erabilera ematen zaien besteren batzuk ere badira lerrootan. Hala ere, testuaren ikerketa ez da hasi besterik egin, filologoaren ustez. Gipuzkera arkaikoari buruz, esaterako, argi dezente eman dezakeela deritzo.

Donostian aurkeztu dute Oñatin aurkitutako eskuizkribua, Koldo Mitxelena liburutegiko ikasketa gelan. Ros filologoaren ondoan izan dira Markel Olano Gipuzkoako diputatu nagusia eta Harkaitz Millan Kultura diputatua, eta aurkikuntzak garrantzi handia duela nabarmendu dute denek, XVI. mende hasierako euskarazko testu oso gutxi ezagutzen delako eta mikrotestuak direlako gaur egun arte iritsi diren ia guztiak. Hala, Oñatin agerturikoa euskararen historia osoko gutxieneko luzerako hirugarren edo laugarren testu zaharrena litzateke, 1416ko Matxin Zalbaren gutun elebidunaren eta 1425eko Pater noster txikiaren atzetik, 1509ko Uitziko ezkontza fedearen garai bertsukoa.

Agiriari buruzko xehetasun gehiago Gipuzkoako Probintziako Artxibo Historikoaren web orrian dago ikusgai, interesa duen ororen eskura: agiriaren argazki oso zehatzak, poemen testuaren berritze digitala, lehen transkripzioa eta interpretazioa, bertsoak sortu zireneko giroaren azterketa eta azterketa paleografikoa. Eskuizkribua Donostian egongo da ikusgai datozen bi asteetan, Koldo Mitxelena kulturuneko sarreran.

Sareko BERRIAzalea:

Udazkenean, BERRIAlagun egiteko pausoa eman dezazun, eskaintza bat egin nahi dizu BERRIAk. Herri baten kulturaren plaza da BERRIA. Kultur egitasmo, dinamika eta ekitaldi anitzen erakustoki. Euskal kulturaren inguruko informazioaren plaza handia. Azaroan eta abenduan, Euskaraldiak, Bertsolari Txapelketa Nagusiak eta Durangoko azokak hartuko dituzte, besteak beste, BERRIAren orrietako asko, paperean eta webgunean.

Albiste asko irakurriko dituzu, segur aski webgune honetan bertan. Eta eskari bat egin nahi dizugu: har ezazu konpromisoa irakurtzen duzunarekin. Irakurleen babes ekonomikoa funtsezkoa da BERRIAren etorkizuna ziurtatzeko.

Albiste gehiago

Plateruena: berriz zabalduko ditu ateak

Durangoko Plateruena kafe antzokiak berriz irekiko ditu ateak

Iñigo Astiz - Paulo Ostolaza

Udalarena izango da, baina kudeaketa publiko eta komunitarioa izango du; kultur mahai batek gidatuko du. Gune berriak hiru erpin izango dituela azaldu dute: euskara, kultura eta sorkuntza.

Harkaitz Cano idazlea, bere poema liburu berria esku artean duela, Donostian. ©Maialen Andres / Foku

Harkaitz Canok ‘Pozaren erdia’ poema liburua plazaratu du

Ainhoa Sarasola

Susarekin eman du lana argitara. 64 soneto bildu ditu idazleak, eta aitortu du «adiktiboa» egin zaiola hamalaudunaren egituran barneratzea.

 ©MARISOL RAMIREZ / FOKU

Aurtengo Durangoko Azokak argitu dezakeen argazkia

Itziar Ugarte Irizar

Digitalizazioaren aroak galdera ikur handiak ezarri ditu musikagintzaren sektorean. Nabarmen aldatu da musika banatzeko era, eta Durangoko Azokan ere gero eta begi-bistakoagoa da hori. Eredu bat agortzear sumatu arren, formatu fisikoaren aldeko jarrerari eusten diote gehienek.

Karmele Mitxelena eta Iñaki Cid Larrea, beren lan argitaratu berriak eskuetan, Donostian. ©GORKA RUBIO / FOKU

Karmele Mitxelenaren eta Iñaki Ciden lanak argitaratu dituzte

Itziar Ugarte Irizar

'Haragizko mamuak' du izenburu Mitxelenaren lehen narrazio liburuak, eta 'Behin batean Loiolan' antzerkiaren alorreko Ciden lanak. Donostia Hiriko Kutxa Literatura sariak irabazi dituzte biek, eta Elkarrek eman ditu lanok argitara.

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.

Iruzkinak kargatzen...