Albistea entzun

Einsteinek irudikatu gisakoak

Zulo beltz baten lehen argazkia egitea lortu du EHT teleskopioak: M87 galaxiaren erdian dago
Mareki Homnma Tokioko behatoki astronomiko kidea, zulo beltzari buruzko azalpenak ematen, atzo.
Mareki Homnma Tokioko behatoki astronomiko kidea, zulo beltzari buruzko azalpenak ematen, atzo. FRANCK ROBICHON / EFE Tamaina handiagoan ikusi

Ibai Maruri Bilbao -

2019ko apirilak 11

Zulo beltz bati inoiz egindako lehen argazkia erakutsi zuten atzo, munduko hainbat hiritan aldi berean egindako agerraldi batean. Mesier 87 (M87) galaxiaren erdigunean dago, Lurra planetatik 55 milioi argi urtera. Orain arte erabili diren irudiak simulazioak izan dira. Beraz, historikoa izan da atzo erakutsitakoa. «Ez da gehiago irudikatu beharrik egongo. Ikusten ari garena, estreinakoz, benetako zulo beltz bat da», ohartarazi zuen Carlos Moedas Europako Batasuneko Ikerketa, Garapen eta Berrikuntzarako komisarioak, Bruselan.

Zehatz esateko, argazkian ikusten dena ez da zulo beltza bera. Ezin dira ikusi. Sortzen duten eremu grabitatorioa hain da indartsua, argiak ere ezin baitu eremu horretatik ihes egin. Zulo beltzaren inguruan dagoen gasak ahalbidetzen du, ordea, haren silueta atzematea. Irensten duen gasa milioika gradu berotzen da, eta distiratsu bihurtzen da. Hori da argazkian ikusten den eraztuna. Eta argitasun hori da EHT Gertakizunen Ortzimuga Teleskopio taldeko zortzi irrati teleskopioek bost egunetan etengabe hartu dutena, atzo ikusitako argazkia sortzeko. Erdigunean silueta ilun bat ikusten da: zulo beltzaren itzala da.

Ikertzaileak «harrituta» agertu dira benetako argazkian ikusitakoak «izugarrizko antza» duelako eurek orain arte irudikatu dutenarekin. Albert Einsteinek iragarri zuen unibertsoan bazirela zulo beltzak, eta horien formak eta tamainak nolakoa behar zuen ere aurreratu zuen, erlatibitatearen teoria erabilita. Zulo beltz bat lehenengoz ikusi ahal izateak, hain zuzen, Einsteinek egindako ekuazioak eta iragarpenak berresteko balio izan du. Duela mende bat egindako ekuazio horien arabera, grabitate indarrak espazio-denbora distortsionatu dezake, eta zulo beltzak gertakari ortzimuga batean ezkutatzen dira. Muga horretatik aurrera, zulo beltzaren erakarpen indarra saihetsezina da. Gertakarien ortzimuga hori ikus daiteke argazkian; hau da, eraztun distiratsua. EHTko zuzendari zientifiko Heino Galckek azaldu zuen itzal horrek zulo beltzaren masa neurtzeko aukera eman diela: eguzkiak baino 6.500 milioi aldiz masa handiagoa dauka.

Zortzi teleskopio batera

Bi urteko ikerketa lanaren emaitza izan da argazki historiko hori, eta, hari esker, posible izan da muturreko dentsitate altua duten objektu kosmiko horiei estreinakoz zuzenean behatzea. Zulo beltz bat ikusteko, Lurraren tamainako teleskopio bat behar litzateke. Ezinezkoa da hori lortzea. Beraz, hori ordezkatzen duena da EHT: planetako zortzi lekutan dauden beste hainbeste teleskopio koordinatu. Zortziek batera, planetaren tamaina izango lukeen bakar baten lana egiten dute. Erloju atomiko bidez sinkronizatzen dituzte. Elkarrekin, Parisko kafetegi batetik New Yorken dagoen egunkari bat irakurtzeko behar den besteko bereizmena lortzen dute. Dena den, ez dute hartzen planetaren eremu osoa. Hala, adimen artifiziala erabilita, argazki ahalik eta egiazkoena osatzeko falta ziren datuak sortu behar izan dituzte. Beraz, ez da guztiz argazki bat.

EHTko teleskopio horiek bi zulo beltzi behatzen hasi ziren 2017an: bata, Sagitario A* galaxian dago, eta bestea, haren ondoko M87 galaxian. Atzo bigarren horren argazkia erakutsi zuten. Bi urte behar izan dituzte lortutako datuak —lau milioi gigabyte— prozesatu eta argazkia sortzeko. 200 zientzialari ibili dira horretan. Beste zulo beltzaren kasuan, zailtasun teknikoak izan dituzte.

Sareko BERRIAzalea:

Irakurri berri duzun edukia eta antzekoak zure interesekoak badira, eskari bat egin nahi dizugu: Berria diruz babestea.

Zuk eta zure gisako sareko milaka irakurlek egindako ekarpenarekin, eduki gehiago eta hobeak sortuko ditugu. Eta, zuekin osatutako komunitateari esker, publizitateak eta erakundeen laguntzek bermatzen ez diguten bideragarritasuna lortuko dugu.

Euskarazko kazetaritza libre, ireki eta konprometitua eskaini nahi dizugu egunero; bizi zaren munduaren eta garaiaren berri ematen segitu.

Albiste gehiago

«PSNrentzat noiz da eremuz aldatzeko garai egokia? Inoiz ere ez»

«PSNrentzat noiz da eremuz aldatzeko garai egokia? Inoiz ere ez»

Joxerra Senar

Ustekaberik ez zen izan atzo Nafarroako Parlamentuan, baina Mañerun «amorruz eta etsipenez» hartu dute albistea, euren nahiari jaramonik ez dietelako egin Navarra Sumak eta PSNk. Nuria Garcia Arostegi alkateak salatu du «bigarren mailako herritar» sentitzen direla

Auto ilara bat, Bilbo inguruan, artxiboko irudi batean. ©ANDONI CANELLADA / FOKU

Munduko batez besteko gas emisioak halako bi isurtzen da Euskal Herrian

Iosu Alberdi

Gaindegiak '2022ko adierazle galeria nagusia' txostena osatu du, lan publikoan eten baten ostean. Datu demografikoak, ekonomikoak, sozialak eta ingurumen arlokoak landu ditu behategiak

Euskal Eskola Publikoaz Harro-ren agerraldia, atzo, Bilbon ©MARISOL RAMIREZ / FOKU

Salatu dute matrikulazioa aldatu arren Jaurlaritzak itunpekoa babestuko duela

Irati Urdalleta Lete

Euskal Eskola Publikoaz Harro-k ohartarazi du ikasle kalteberak sareen artean banatzeak haiek estigmatizatzeko arriskua eragiten duela

Lege proposamenaren bozketaren emaitza. ©Iñigo Uriz / Foku

Mañeru eremu mistoan sartzeko lege proposamena atzera bota dute PSNk eta Navarra Sumak

Joxerra Senar

Proposamena babestu duten lau taldeek ez dute ulertzen sozialistek nolatan baztertu duten Mañeruko Udalak aho batez onartutako eskaera, eta eskuinaren beldur izatea aurpegiratu diote.

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.

Iruzkinak kargatzen...