Albistea entzun

Abadeen borrokaren kronika

'Apaiz kartzela' dokumentala estreinatuko dute gaur Donostiako Giza Eskubideen XVIII. Zinemaldian. Frankismoan Zamoran preso izan zituzten elizgizonen kasua kontatzen du, haien lekukotzen bidez
Ritxi Lizartza zuzendaria eta dokumentaleko protagonistetako bi, Josu Naberan eta Xabier Amuriza, atzo, Donostian egindako aurkezpenean.
Ritxi Lizartza zuzendaria eta dokumentaleko protagonistetako bi, Josu Naberan eta Xabier Amuriza, atzo, Donostian egindako aurkezpenean. GORKA RUBIO / FOKU Tamaina handiagoan ikusi

Ainhoa Sarasola -

2021eko apirilak 29 - Donostia

Duela mende erdi preso egon ziren lekura itzuli dira. Aske oraingoan, eskuburdinarik gabe, beren borondatez, gogotsu. Aldatuta aurkitu dute Zamorako (Espainia) espetxe zaharra, frankismo garaian apaizentzako kartzela izan zena; hutsik dago gaur egun, leihoak hautsita, pintaketaz josia, sasitzak hartua. Eta, halere, erraz ezagutu dituzte behinola ibilitako korridoreak, gatibu izan zituzten ziegak, ihes egiteko tunela zulatu zuten gunea... Ez baitituzte ahazteko han bizi izandakoak. Apaiz kartzela dokumentala grabatzera itzuli ziren kartzela hartara Josu Naberan, Xabier Amuriza eta beste bi elizgizon ohi, eta une horren irudiak ageri dira filmean, besteak beste. Protagonisten lekukotzen bidez kontatu dute kartzela haren istorioa Ritxi Lizartza, Oier Arantzabal eta David Pallares zuzendariek, eta hala, baita frankismoaren zapalkuntzari aurre egin zioten apaizen borrokarena ere. Gaur estreinatuko dute lana, Donostiako Giza Eskubideen XVIII. Zinemaldian, Antzoki Zaharrean, eta filmeko lantaldeko kideekin batera, protagonistetako batzuk ere bertan izango dira.

Dokumentala lantzen hasi arte auzia ezezaguna zitzaiola azaldu zuen Lizartzak atzo, filmaren aurkezpenean, Naberan eta Amuriza alboan zituela. «Javi Barajasena izan zen ideia, eta guri kontatu zigunean harrigarria izan zen niretzat». Garrantzitsua iruditu zitzaion gaiari heltzea, memoria historikoa berreskuratze aldera, «kartzela honen istorioa kontatu gabe zegoelako; hein handi batean ezezaguna delako, eta frankismo garaian irekita egon zen urteetan ere, 1968tik 1976ra, oso gutxik zekitelako existitzen zela». Gainera, kartzela berezia izan zen hura: «Munduko kartzela bakarra da apaizentzat sortua, eta han egon ziren apaizek era askotako zigorrak jaso zituzten frankismoaren zapalkuntza eta gehiegikeriak salatzeagatik».

Izan ere, Francok eta Vatikanoak 1953an sinatu zuten konkordatuaren emaitza izan zen espetxe hura. Hitzartu zutenaren arabera, atxilotutako apaizek bertan bete beharko zuten ezarritako zigorra, beste presoengandik aparte, gune berezi batean.

Alberto Gabikagogeaskoa izan zen kartzela hartan sartzen lehena, 1968an. Eta haren atzetik joan ziren heltzen Amuriza, Naberan, Jon Etxabe, Julen Kaltzada, Nikola Telleria, Martin Orbe, Felipe Izagirre, Juan Mari Zulaika, Pedro Berrioategortua, Periko Solabarria, Lukas Dorronsoro... eta beste elizgizon ugari. Torturak jasan ostean haietariko asko; errepresioa eta giza eskubideen urraketak salatzeagatik beste asko. 1976. urtera bitarte, 53 apaiz izan ziren preso bertan uneren batean edo bestean; euskal herritarrak izan ziren gehienak, 45 inguru, baina izan zen atxilo hartutako abade katalan, galiziar zein madrildarrik ere, besteak beste. Horietatik 30 baino gehiago elkarrizketatu zituzten dokumentalerako, baita preso egon ez baina auziarekin lotura izan zuten hainbat lagun ere, eta haien guztien lekukotasunak dira filmaren oinarria.

Prozesua «oso luzea» izan dela adierazi zuen Lizartzak; orain sei urte egin zituztela lehen elkarrizketak, dokumentazio lan handia ere egin zutela, eta kartzelara filmatzera sartzeko baimena lortzea ez zela erraza izan. Baina oso pozik daude lana osatzea lortu izanarekin, baita jaialdian estreinatzearekin ere. Xabier eta Martin Etxeberriak, Miel Angel Elustondok eta Jon Mikel Aldanondok idatzi zuten gidoia, Maialen Sarasuak landu zuen edizioa, eta Kote Camachoren animazio lanak zein Joserra Senperenaren musika ere badaramatza dokumentalak.

Inplikazioa eta koherentzia

Kartzelara eraman zituzten aldarriak, herri mugimendua, tortura, errepresioa, elizarekiko harremanak, ihes egiteko zulatu zuten tunela, bakartzea, protestak... Urte haietako eta kartzela hartako borrokaren kronika osatzen dute dokumentaleko protagonisten testigantzek. Zamorara filmatzera itzultzea esperientzia hunkigarria izan zela azaldu zuten bai Amurizak bai Naberanek, eta orduko bizipenak ekarri zituzten gogora. Garai hartako giroaz eta mugimenduaz mintzatu zen Amuriza. «Guretzat hau garai eta ekintza kolektibo handi baten adierazgarri da». Haren esanetan, frankismoaren aurkako erantzunak pizkunde edo gorakada bat bizi izan zuen 1960ko eta 1970eko urteetan, eta apaizen ekarpena «olatu handi horren barruan sartzea» izan zen. «Gu antifrankistak baginen, baina, batez ere, gu eta inguruko mugimendu guztia; izan ginen Euskal Herriaren eskubide politiko, sozial, kultural eta linguistikoen defendatzaile».

Dokumentalarekin «memoriaren sua piztea» lortu dutela goraipatu zien Naberanek egileei, eta beharrezkotzat jo zuen hori oraina ulertzeko eta etorkizunari buruz gogoeta egiteko. Izan ere, Historiaren edo zibilizazioaren «bidegurutze batean» ikusten du egun mundua. «Eta, bidegurutze horretan, faltan sumatzen dut 1960ko hamarkadako mugimendua». Egoera aldatzeko, Europako ezkerreko alternatiba baten, epe luzerako estrategia baten falta ere sumatzen duela gaineratu zuen, eta «berriro prest» daudela ekarpena egiteko.

Hain zuzen, «inplikazio eta koherentzia» hori izan da Lizartzari filma ontzean arreta gehien eman diona: «Apaiz haiek, 25-30 urte zituztela, beren burua inplikatu zuten gizarte osoaren giza eskubideen defentsan, ez dute demostratu beharrik, eta 50 urte geroago berdin jarraitzen dute. Denek. Jende honen inplikazioa eta koherentzia izan da zirrara gehien eragin didana». Haiek jasan zuten sufrimenduaren aitortzarik ez dutela «batere» izan ere nabarmendu zuen zuzendariak.

Orain, egileek beste hainbat jaialditan aurkeztu nahiko lukete dokumentala, eta, ondoren, Euskal Herriko hiriburu eta herrietan ikusgai jarri, baita Madrilen eta Kataluniako eta Galiziako beste hiri batzuetan ere. Bateko eta besteko emanaldien ostean, protagonistekin solasaldiak egiteko aukera ere buruan dute.

Sareko BERRIAzalea:

Irakurri berri duzun edukia eta antzekoak zure interesekoak badira, eskari bat egin nahi dizugu: Berria diruz babestea.

Zuk eta zure gisako sareko milaka irakurlek egindako ekarpenarekin, eduki gehiago eta hobeak sortuko ditugu. Eta, zuekin osatutako komunitateari esker, publizitateak eta erakundeen laguntzek bermatzen ez diguten bideragarritasuna lortuko dugu.

Euskarazko kazetaritza libre, ireki eta konprometitua eskaini nahi dizugu egunero; bizi zaren munduaren eta garaiaren berri ematen segitu.

Albiste gehiago

Aitor Fenandino eta Mikel Losada aktoreak, 'Bake lehorra antzezlaneko eszena batean ©Monika del Valle/Foku

Karlistaldian kokatutako gerrei buruzko antzezlana sortu du Patxo Telleriak

Iñigo Astiz

Zehazki, 1872ko karlisten eta liberalen arteko Zornotzako bake ituna hartu du abiapuntu antzerkigileak, baina kasu zehatzetik harago, bakeari eta gerrari buruz gogoeta egiten duen obra bat sortu du: 'Bake lehorra'. Astelehenean estreinatuko dute euskaraz

Saria jaso duten musikariak, gaur, BECeko ekitaldian. ©Marisol Ramirez / Foku

Hamar artista eta talderen lana aitortu dute Musika Bulegoaren VI. Sarietan

Ainhoa Sarasola

Olatz Salvador, Chill Mafia, Gaur, Ether Ensemble, Maite Larburu, Ramon Lazkano, Verde Prato, Amak, Trio Zukan eta Motxila 21 taldeak saritu dituzte aurten, Barakaldoko BECen eginiko galan.

Led Silhouette dantza konpainiako Martxel Rodriguez eta Jon Lopez kideak. ©IÑIGO URIZ / FOKU

Erriberriko antzerki jaialdiak inklusibotasuna izanen du ardatz

Yasmine Khris

Uztailaren 15etik 31ra egingo dute antzerki klasikoaren jaialdia. Espazio «paritario eta feminista» baten alde egin dute apustua aurten

Ezker-eskuin, Arantxa Arzamendi, Mari Jose Telleria, Pello Leiñena, Aizpea Otaegi eta Andoni Iturbe. ©ERESBIL FUNDAZIOA

Musikastek «euskal musikaren hiriburua» batuko du 50. urtez

Miren Mujika Telleria

Bihar hasiko da Musikaste, Errenterian, maiatzaren 28ra bitarte. «Urrezko ezteiak» ospatuko dituzte aurten; izan ere, 50 urte bete ditu jaialdiak. Hamar emanaldi egingo dituzte, askotariko doinuekin

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.

Iruzkinak kargatzen...