LARREPETIT

Konkaboa eta konbexua

Blanca Urgell -

2020ko irailak 16

Begiak apaletan jarri eta hantxe zegoen Luces de Bohemia (1924), Ramón María del Valle-Inclánen «esperpentoa». 1979ko urrian erosi eta irakurri nuen, orduko literatura-irakasleak aginduta nonbait; berriro ere irakurri dut, behin bakarrik oker ez banago, Gasteizko Principal Antzokian antzeztua ikusi eta gero. Betiere #xoraturikan.

Euskaraz «esperpentoa» literatur genero bat da batez ere: «errealitate itxuraldatua eta pertsonaia bitxi eta irrigarriak erakusten dituena», dio Euskaltzaindiak. Ispilu konkaboak erabiltzen zituen Valle-Inclánek errealitatea desgisatzeko: «heroi klasikoak ispilu konkaboetan islatzen direnean esperpentoa ematen dute». «Eta, non dago ispilua?» galdetzen du Don Latino-k. Max Estrella-k erantzun: «Edalontziaren hondoan».

Ez dakit zergatik ispilu deformatzaileak konkaboa behar zuen, eta ez konbexua. Hitza gehiago gustatu On Ramóni, agian. Euskaraz konkaboari ahurra ere esan dakiokeela deskubritu dut gaur, (perretxikoaren) txapel ahurra adibidearekin (Elhuyar).

Eta ahur, nondik ote? Lehenik, ezar dezagun ahur eta haur ez datozela erro beretik, hatxearen tokiak aditzera ematen duenez. Euskaltzaindiaren hiztegi etimologikoak (EHHE) ez dakar oraindik, baina Manuel Agudek eta Antonio Tovarrek —malgré Mitxelena— bildu zuten Materiales para un diccionario etimológico-an (1988-1994) pare bat aukera daude. Batzuek proposatu zuten ur atzizkia zukeela, aitzur eta beldur-ek bezala, baina gaur kontsonante-bokal-kontsonante erako silabak (CVC) espero ditugu (bel-dur, demagun), inondik ere ez **beld-ur erakorik. Boudak (1951), aldiz, -ur errotzat jo zuen, zergatik eta Kaukasoko hizkuntzetan gud, khud, ghurd, khurd aldaerak topatu zituelako 'ukabila' esanahiaz. Alabaina, ukabila konbexua da, ez konkaboa. «Mundua eztabaida baino ez da!» dio Pica Lagartos-ek. «Esperpento hutsa!» Don Latinok. «Burezur pribilegiatua!» mozkorrak.

Goizeko buletina

BERRIAren papereko edizioaren gai nagusiak biltzen ditu egunero (astelehenetan salbu). Goizean goiz iristen da zure posta elektronikora.

Albiste gehiago

Bi pertsona maskarak soinean daramatzatela, autobusean. ©JUAN CARLOS RUIZ / FOKU

Lau gako asintomatikotasunaz

Arantxa Iraola

Kutsatu guztiek ez dituzte izaten sintomak. Adituek diote COVID-19an positibo emandakoen erdiek-edo, birusa izan arren, ez dutela batere sintomarik. Horrek zaildu egiten du izurriaren kontrola.

Herritar batzuk kalean maskara jantzita, Frantzian. ©CAROLINE BLUMBERG / EFE

Birusaren bigarren oldarraldia

Jone Bastida Alzuru

Kasuek ugaritzen jarraitzen dute munduan, eta hainbat herrialdek neurriak zorrozteko erabakia hartu dute. Israelek joan den ostiralean indarrean sartutako itxialdia gogortu du

Langile batzuk kaleak desinfektatzen, atzo, Azkoienen (Nafarroa). ©Idoia Zabaleta / Foku

Bigarren egunez, 800 kasu baino gehiago atzeman dituzte Hegoaldean

Uxue Rey Gorraiz

Osakidetzak jakinarazi du 9 urteko ume bat hil dela, birusa izanda. Positiboek gora egin dute Araba, Bizkai eta Gipuzkoan; Nafarroan, ez

Irakurle agurgarria:

Honaino iritsi zarenez, eskaera bat egin nahi dizugu: irakurtzen ari zaren edukia eta egunkaria babestea, konpromiso ekonomikoa hartuz. Publizitatea eta erakundeen diru-laguntzak ez dira nahikoa BERRIAren etorkizuna bermatzeko. Sarean eskaintzen dizugun edukia irakurtzen duzuen milaka irakurleek proiektuari ekarpena eginda, urrutira iritsiko ginateke.

Kazetaritza libre, ireki eta independentea egin nahi dugu euskaldunontzat. Euskaraz informatzea delako gure eginkizuna, eta zure eskubidea.Lagun gaitzazu bide horretan. Idatzi gurekin etorkizuna. Geroa zugan.

Martxelo Otamendi
BERRIAko zuzendaria

Izan zaitez BERRIAlaguna

Izan zaitez BERRIAlaguna

BERRIAlagunei esker eskaintzen dugu balioz osatutako informazioa. Egizu ekarpena gure eginkizunarekin segi dezagun.

Izan zaitez BERRIAlaguna