LARREPETIT

Txertoa txertatu

Blanca Urgell -

2020ko abenduak 2

Txerto-txertatu bikotea lat. insertare-tik dator. Baratze-lanetan sartu ziren aspaldi maileguz, baina baratzetik erizaindegira ez zuten jauzi egin XIX. mendearen azken urteak arte. Misterioa da nolatan eman zitzaion txertoa (edo xertoa) izena Pirinioen alde bietan, erdaratik mailegatu barik.

Vacca 'behia'-tik sortu omen zuen Louis Pasteur-ek (1822-1895) frantsesez vaccine, zergatik eta Edward Jenner bere aurrekariak (1749-1823) behi-baztangatik lortu zuelako giza-baztangaren aurkako sendabidea. Hortik gaztelaniazko bakuna 'behiarena' ere. Zerikusirik ez gurearekin.

Zergatik XIX. mendean, erraza da erantzuten. Indiatik irtenda, Europa zazpi aldiz jo zuen errotik kolerak. Espainiatik begiratuta lau pandemia dira, guztira 800.000 hildako eragin zituztenak, ekonomiaren geldialdi izugarriez gain. Lehenengoan (1833-1834) I. Karlistadako soldaduek ekarri omen zuten Euskal Herrira. Bigarrenean (1854-1855) hil zitzaigun Lardizabal idazle oraino gaztea, gaixoen alboan kutsaturik. Eta hala, koleraz kolera, 1884an Robert Kochek baziloa aurkitu arte.

Irudika genitzake orduko sendagileak nekazari beldurtuei txertoaren onurak azaldu beharrez. Zer bururatuko, eta landareei on egiten dien teknikaren izena ematea. Lehenak nor izan ziren historialariek esan beharko, baina, hitzaren hedadura geografikoaren arabera, Hegoaldean nafarrak edota gipuzkoarrak ibili ziren aurrenik, artean Errico gendeentzat osasun legueac eta medicantzaco arguibideac eskuliburu elebiduna (Bergara, 1899) idatzi zuten Debako eta Itziarko mediku titularrak, Martin Aranburu eta Manuel Bago.

Orain irudika dezakegu haiek zer pentsatuko luketen ikusirik unibertsitatetik igarotakoak ere beldur garela ez ote diguten DNA martetarra txertatuko, Marteko meategietan jopu gisa lan egiteko gauza bihurtu gaitezen. Edo inoren lepotik ikusi nahi dugula txertoa ona ala txarra den.

Irakurle agurgarria:

Honaino iritsi zarenez, eskaera bat egin nahi dizugu: irakurtzen ari zaren edukia eta egunkaria babestea, konpromiso ekonomikoa hartuz. Publizitatea eta erakundeen diru-laguntzak ez dira nahikoa BERRIAren etorkizuna bermatzeko. Sarean eskaintzen dizugun edukia irakurtzen duzuen milaka irakurleek proiektuari ekarpena eginda, urrutira iritsiko ginateke.

Kazetaritza libre, ireki eta independentea egin nahi dugu euskaldunontzat. Euskaraz informatzea delako gure eginkizuna, eta zure eskubidea.Lagun gaitzazu bide horretan. Idatzi gurekin etorkizuna. Geroa zugan.

Martxelo Otamendi
BERRIAko zuzendaria

Izan zaitez BERRIAlaguna

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.

Izan zaitez BERRIAlaguna

BERRIAlagunei esker eskaintzen dugu balioz osatutako informazioa. Egizu ekarpena gure eginkizunarekin segi dezagun.

Izan zaitez BERRIAlaguna