Albistea entzun

LARREPETIT

Bota gatza

Blanca Urgell -

2021eko otsailak 10

Floren Aoizek idatzi zuen behin tortilla egiteko arrautzak hautsi behar direla. Tradizio baten katebegi bihurtu zen hala, Perón, Stalin eta Robespierrerekin batera bederen. «On ne saurait faire d'omelette sans casser des oeufs» esan omen zuen François-Athanase Charette de la Contrie-k (1763-1796), Frantziako erregearen aldeko «zuriak» eta errepublikaren aldeko «urdinak» elkarren kontra gogor borrokatu ziren Vendéeko gerra zibilean nagusietako bat izan ondoren. Esan bazuen alferrik esan zuen, atzeman eta fusilatua izan baitzen.

Gurean halako balentriarik ez arrautzekin: Orotarikoan denak ageri dira platerean, izan xingarrarekin, izan urdaian edo piperrekin. Nola egiten ziren ez da dokumentatu. Denok dakigu, baina: hautsi egin behar jango badira. Ez apurtu. Hozkailua ireki eta plaust: arrautza lurrera. Apurtu. Sinonimo ezsinonimoak.

Hautsi misteriotsuagoa da apurtu baino, eta honegatik ziurrenik zaharragoa. Forma aldetik erraza: hauts + -i, etorri eta gorri-ren i berarekin. Etimologikoki 'hauts bihurtu' dirudi, eta EHHEn diote geroago hartu zukeela 'apurtu' adiera.

Mendebaldeko hausi zaharragoa da, baina. Egun s edo z-z amaitutako hitzak salbuespen dira: ados, solas, erraz, deus, jazz… ezer gutxi gehiago. Araua hitz bukaeran ts edo tz ahoskatzea da, eta aspaldiko joera honek indarrean dirau. Axular batek ez zuen balitzliTZateke egiten, baizik eta liZateke, izan aditzaren za(n) erroari dagokionez; *baliZA > baliz > balitz antzina gertatu, balitz maizago erabili eta, honen analogiaz, gaur guztiok litzateke. Hortaz, antzinago hauts *haus bide zen, eta hortik hausi. Gero *haus > hauts gertatzean forma berriaren araberako hautsi sortu zuten batzuek. Analogia ez da beti-beti gertatu, eta honegatik dugu gazi/gatz parea, noizbait gatza *gaz zela erakusten diguna.

Arrautzak hausten hasi eta gatza botatzen buka. On egin dizuela!

Irakurle agurgarria:

Honaino iritsi zarenez, eskaera bat egin nahi dizugu: irakurtzen ari zaren edukia eta egunkaria babestea, konpromiso ekonomikoa hartuz. Publizitatea eta erakundeen diru-laguntzak ez dira nahikoa BERRIAren etorkizuna bermatzeko. Sarean eskaintzen dizugun edukia irakurtzen duzuen milaka irakurleek proiektuari ekarpena eginda, urrutira iritsiko ginateke.

Kazetaritza libre, ireki eta independentea egin nahi dugu euskaldunontzat. Euskaraz informatzea delako gure eginkizuna, eta zure eskubidea.Lagun gaitzazu bide horretan. Idatzi gurekin etorkizuna. Geroa zugan.

Martxelo Otamendi
BERRIAko zuzendaria

Izan zaitez BERRIAlaguna

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.