Albistea entzun

LARREPETIT

Jakintza-hitzak

Blanca Urgell -

2020ko azaroak 25

Wikipedian gaztelaniazko cultismo sarreratik abiatuta ikasi dut alemanez «liburu-hitza» dela (Buchwort). Arabierazko izena Translatek «zientzalariek bazekiten» itzuli du (?) eta txinerazkoa «hitz klasikoak». Espainolari atxiki zaizkio aragoiera (cultismo), katalana (cultisme) eta euskara (kultismo), baina frantsesez mot savant da, italieraz bezala (voce dotta). Nola erran hiztegiak jakintza-hitza proposatzen du (hitz sabant ere bai), frantsesaren arabera; Elhuyarrek «kultura-hitza» edo «kultismoa», Euskalterm-ek «kultur hitz» eta «hitz jaso». Euskaltzaindiak noiz zer ebatziko?

Jakintza-hitzak hizkuntza klasikoetatik hartzen dira. Mendebalde honetan latinetik edo grezieratik erruz; arabieraren dialekto berriek arabiera klasikotik, eta hindiak sanskritotik. Zuzenean hartzen dira, egokitzapenak egokitzapen, jatorrizko forma gordeta. Adibidez, Egiptoko arabieran [q] ubularra [?] glotal bihurtu da, baina qur'ān 'Korana' hitz jasoan [q] daukate. Frantsesez grezieratikoak letrak bereizten ditu: hybride 'hibridoa', mythe 'mitoa'...

«Bikoteak» ere sortzen dira, bilakaera arrunteko forma eta zuzenean sartutakoa elkarrekin direnean. Espainolez fragua 'sutegia' eta fábrica; frantsesez frêle 'makala' eta frágile 'hauskorra', aragoieraz cadiera 'aldaka' eta catedra 'katedra'. Forma ez ezik, adiera ere ezberdina dute: ondare-hitzak arrunta, jakintza-hitzak jasoa.

Euskaraz ere baditugu apaiz eta abade, erretolika eta erretorika, gauza eta kausa. Alabaina, nafar-lapurterazko tradiziotik ere hartu ditugu jakintza-hitzak, forma gorderik, baina adiera jasoan: ararteko (1545), jatorriz ama birjinari-eta egokitzen zitzaion (Hegoaldean bitarteko zen); begirale (1571) 'zaintzailea' zen oro har, orain 'monitorea'; hatsarre eta hastapen 'hasiera' izatetik bata 'printzipioa' eta bestea 'oinarria' izatera igaro dira. Honelako gehiago ezagutzen?

Irakurle agurgarria:

Honaino iritsi zarenez, eskaera bat egin nahi dizugu: irakurtzen ari zaren edukia eta egunkaria babestea, konpromiso ekonomikoa hartuz. Publizitatea eta erakundeen diru-laguntzak ez dira nahikoa BERRIAren etorkizuna bermatzeko. Sarean eskaintzen dizugun edukia irakurtzen duzuen milaka irakurleek proiektuari ekarpena eginda, urrutira iritsiko ginateke.

Kazetaritza libre, ireki eta independentea egin nahi dugu euskaldunontzat. Euskaraz informatzea delako gure eginkizuna, eta zure eskubidea.Lagun gaitzazu bide horretan. Idatzi gurekin etorkizuna. Geroa zugan.

Martxelo Otamendi
BERRIAko zuzendaria

Izan zaitez BERRIAlaguna

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.

Izan zaitez BERRIAlaguna

BERRIAlagunei esker eskaintzen dugu balioz osatutako informazioa. Egizu ekarpena gure eginkizunarekin segi dezagun.

Izan zaitez BERRIAlaguna