Duela 25 urte etsai gisara identifikatua zen Max Brisson LR Errepublikanoetako senataria ezker abertzalearen afixetan; azken urteetan, bidelagun ere izan da gatazkaren konponbide prozesuan eta euskarazko irakaskuntzaren alde. De Gaulle jeneralaren eta Sarkozy presidente ohiaren argazkiak gibelean dituela, ahoan bilorik gabe mintzatu da Miarritzen duen bulegoan. Herriko bozen ondotik, eskuinari dei egin dio eztabaida politikoan abertzaleen bultzadari aurre egin diezaion.
Ezkerreko abertzale bat izanen da Euskal Elkargoko lehendakari. Zer iritzi duzu?
Herriko bozek eman duten gertakari politiko nagusia da. Erran nahi du abertzaleek bereganatu dituztela euskal gizartea arduratzen duten gai nagusiak. Hala da etxebizitzaren gaiari buruz, laborantza ereduei buruz, turismo ekonomiari buruz, mugikortasunari buruz... Ideien bataila irabazten ari dira, eta gainerako indar politikoak, nagusiki zentroa eta eskuina, gibeletik korrika ari dira, defentsiban. Iriart lehendakariak ez du hirigune elkargoko politika publikoak goitik behera aldatzeko beharrik izanen, jadanik badutelako ekologisten eta abertzaleen zigilua. Frantziako hainbat instituziorekin alderatuta, ezkerrekotzat eta batzuetan oso ezkerrekotzat jo genitzake.
Era berean, Iriarten izendapenaren gibelean, bada bake iraunkor bat ezartzeari bide eman dion prozesu bat. EH Bairen deabrutzea desagertu da —Frantziako politikako esamoldea erabilita—, eta arrakastatsua izan da. Azken asteetan kritikatua izan naiz; beharbada urrunegi joan naiz ezker muturra aipatzean. Ez du kentzen EH Bairen proposamena ez dela sozialdemokrata. Hurbilago dago Europa Ekologia-Berdeak alderditik eta gai batzuetan Frantzia Intsumisotik.
«Ezker mutur nazionalista» aipatu zenuen. Alain Iriarti begiratzean hori ikusten duzu?
Familia politiko guzietan badira ñabardurak. Estimua diot Alain Iriarti. Ezker muturrean kokatzea ez da irain bat; ezker erradikala erratea ere ez. Baina etxe hutsen errekisizioa eskatzen duzularik, ezkerraren ezkerrean zara. Eta asumitu behar da. Zeren ez gaitezen engaina: deabrutzea bukatu eta normalizatu izana, duela 15-20 urteri begira, desmartxa politiko bat da. Eskuin muturra etengabe haren jatorrietara jaukitzen dugu; beharbada egoki da Ipar Euskal Herrian berriki instalatu diren jende batzuei esplikatzea nondik heldu den EH Bai.
Nik onartzen dut nire posizioei buruz kritikatua izatea, baina parean ere onartu behar dute. EH Bairen birkokatze estrategia estrategia politikoa da, eta hala izendatu behar da. Funtsean, errespetagarritasuna bilatzea da, garaipen elektoralak lortzeko.
«Ipar Euskal Herriak ezkerreko abertzalea den lehendakaria du, baina ez ezkerrak ez abertzaleek ez dute gehiengorik Ipar Euskal Herrian»
Iriarten izendapena EH Bairen garaipena da ala Etxegarairen politikaren higatzea?
Ipar Euskal Herriak ezkerreko abertzalea den lehendakaria du, baina ez ezkerrak ez abertzaleek ez dute gehiengorik Ipar Euskal Herrian. Bistakoa da Iriarten hautapenean badela ere tekno-egitura baten errefusa. Gogoan dut behin auzapez batek erran zidana: «Zuberoako herri txiki honetan bilkurak egiten genituelarik, baziren zortzi hautetsi eta bi funtzionario; orain bilkurak Baionan egiten ditugularik, badira batzuetan zortzi funtzionario eta bi hautetsi, eta ez dugu osoki ulertzen zer erraten duten». Ez da dudarik, Jean Rene Etxegaraik ez du jakin hori neurtzen.
Ipar Euskal Herrian abertzaleen bultzada bat badela uste duzu?
Eztabaida hori dut nire kideekin; batzuek gutxietsi nahi dute, eta harritzen nau. Batetik, EH Baik 21 herriko etxe dituela dioelako; bistan dena izan da Urruñako galtze enblematikoa, baina garaipena Senperen; eta epe luzera abertzaleen aitzinatzea bada. Lehen itzulian Iriarten alde bozkatu duten 80 hautetsiena adierazgarria da.
Uste duzu 80 boto horiek ezkerreko abertzaletasunari adierazitako atxikimendu bat direla?
Bistan da ezetz, baina ez dira aurkakoak ere. Horregatik diot badela ezker abertzale eta ekologista bat eztabaida politikoa atxikitzen duena; ideien bataila irabazteak garaipen elektoralak ekartzen ditu. Ikusten dut Frantzian eskuinak eta zentroak irabazten dutenean ez direla gordetzen. Hemen, etiketarik gabe aritzearen izenean, ez dute politikarik egiten; alta, parean politikan ari dira.
«Alain Iriart moderatu bat da EH Bairen jokaleku politikoan. Ni ere banaiz gai askotariko sentsibilitateetako hautetsiekin lanean aritzeko; baina baditut nire konbentzimendu politikoak, eta parean ere badituzte»
Beraz, bai, Alain Iriart moderatu bat da EH Bairen jokaleku politikoan. Ni ere banaiz gai askotariko sentsibilitateetako hautetsiekin lanean aritzeko, eta uste dut aski frogatu dudala; baina baditut nire konbentzimendu politikoak, eta parean ere badituzte. Ez nau asaldatzen, baina ez naiz inuxentea. Herriko bozetan alderdietatik kanpo ari gara gehienetan, baina, politika publikoak prestatzen ditugunean, politika egiten dugu.
Berriki erran duzu EH Baik PS gainditu duela Ipar Euskal Herrian.
Abertzaleak pixkanaka PS ordezkatzen ari direla erratea egiaztapen bat da analisi bat baino gehiago, nahiz eta ñabardura batzuk merezi dituen BAM eremuari dagokionez. Indar politiko egituratu, militante eta antolatu nagusia ezkerreko abertzaleena da gaur egun. PSk nahi duena eginen du, baina zentroko eta eskuineko kideei erraten diet: gure proposamen politikoak berriz landu behar ditugu. Lurralde antolaketan, konpentsazio neurriari buruz, laborantza ereduari buruz... gure printzipio eta balioen araberako proposamenak egin behar ditugu, enpresa txikien eta ofizialeen beharrak kontuan hartuta.
«Oldarkorrago» jokatzera deitzen duzunean, zer ulertu behar da: orain arte ziren kontsentsu batzuen bukaera iritsiko da?
Niri dagokidanez, kontsentsu nagusia hizkuntzaren ingurukoa izan da, eta, zintzoki, ez dut nahi zartatu dadin, beharrezkoa baita. Eta oposizioak eta zatiketak izan daitezkeen bezala, bateratzen gaituzten gai batzuen inguruko elkarlana ere egon daiteke.
Zer rol jokatuko du eskuinak Euskal Elkargoan? Talde politiko bat sortuko duzue? Iriarti oposizioa eginen diozue?
Zaila da herriarteko elkargo batean; funtzionamenduak mugak ditu, herriko etxeen arteko gobernantza da. Estatus bereziko lurralde elkargo bat bagenu sufragio unibertsalarekin, gauza desberdina litzateke. Elkargoan badira eztabaida politikoak, baina ez naiz segur antolaketa ere politikoa izan behar ote den.
«Eztabaida horren aldekoa naiz. Baina gaurdanik estatus bereziko lurralde elkargo baten aldarrikapena eginez abiatzea ez zait iruditzen gauzak ordenan egitea denik»
Batera-k gogoeta abiatu du instituzio bilakaerari buruz. 2012an estatus bereziko lurralde elkargo baten alde zeunden, 2026an ere bai?
Batera-ren desmartxak harritzen nau. Iruditzen zait jadanik ez den iragan bat erreproduzitu nahi dutela. Frantziako egoera politikoan ez dago ondoko hilabeteetan halako erreforma baterako aukerarik. Presidentetzarako hauteskundeei begira, pentsa daiteke eztabaida izanen dela Frantziaren berrantolaketa politiko eta administratiboari buruz. Hatsantua dela uste dutenetarik naiz. Notre legearen herentziak maingu utzi gaitu, eta hortik atera behar dugu. Ipar Euskal Herrikoa hor kokatu behar dugu, bilakaera bat izateko. Eztabaida horren aldekoa naiz. Baina gaurdanik estatus bereziko lurralde elkargo baten aldarrikapena eginez abiatzea ez zait iruditzen gauzak ordenan egitea denik.
Zergatik?
Izanen ote dugu estatus bereziaren beharra biharko antolaketa berrian? Bada departamenduen finantzaketaren gaia; bada herri arteko elkargoen eta departamenduen arteko karrakatzea; eskualde handiena ere bai; herriarteko elkargoek hurbiltasuna galdu dute herritarrentzako zerbitzuetan. Bada Euskal Herriko problematika bat, baina Frantzia mailako antolaketa politiko eta administratiboaren eskalatik begiratu behar da. Lyongo eredua aplikatu nahi bada, argi eta garbi erran behar da, baina herriek harreman oro galduko dute estatuarekin, hauteskundeak zerrenda bidez eginen dira, eta kostaldeak are pisu handiagoa izanen du. Beste sistema bat asma dezakegu, baina izanen ote da gehiengo bat Euskal Herriarentzat lege organiko berezi bat bozkatzeko? Ez da segur, e! Funtsezkoa iruditzen zait errealitateari atxikitzea.
Nola parte hartuko duzu eztabaida horretan?
Bruno Retailleau LRko hautagaiarentzat ari naiz lanean presidentetzarako hauteskundeei begira hezkuntza proiektua prestatzeko. Proposatuko diot zinezko askatasun haize bat, deskontzentrazio bat, eskumenen transferentzia eta eskualderatzea. Eztabaida horrek politika guziak zipriztinduko ditu. Espero dut zinezko deszentralizazio bat izanen dela.
«Murgiltze ereduaren hauskortasunak erantzun konstituzional bat beharko du ororen buru. Ez dut arazorik printzipioa pausatzeko, baina ez da irabazia»
Molac legeari buruzko txostena aurkeztu zenuen Senatuan. Nola egin hizkuntza gutxituen irakaskuntza eta erabilpena babesteko?
Pistak eman ditugu. Batetik, estrategia nazional bat behar da, borondate politiko nazionala, egituraketa nazionala; gaur egun tokiko ordezkarien borondatearen menpe gaude. Bestetik, ontzat eman behar dugu eskaera soziala, hautua librea ote den etengabe galdekatu gabe: eskaintza koherente bat sortu behar da jarraitutasun pedagogiko batetik, azterketak arte. Lizeoaren eta baxoaren berrantolaketa oso bat ere behar da, 2019ko erreformak kalte egin baitzien eskualdeko hizkuntzei. Badira nazioarteko sailak; gogoeta bera behar da eskualdeko hizkuntzei buruz. Eta, azkenik, bada irakasleen prestakuntza.
Posible dea aitzinatzea konstituzioaren 2. artikulua ukitu gabe?
Pragmatikoki erantzuteko: murgiltze ereduaren hauskortasunak erantzun konstituzional bat beharko du ororen buru. Gaur egun eskualdeko hizkuntzak 75-1 artikuluan jasoak dira; jakina da artikuluen zerrendan gero eta beherago joan hertsadura konstituzionala are handiago dela. Baina Batera-ri buruzko erantzun bera izanen da: ez dut arazorik printzipioa pausatzeko, baina ez da irabazia. Hala ere, horrek ez du gure nagikeria eragin behar. Lehenago aipatu ditudan neurriak aise har daitezke aldaketa konstituzionalik gabe.
Eskuinaren eta eskuin muturraren arteko aliantza nahi dute batzuek Frantziako presidentetzarako hauteskundeetan.
Ez dut ulertzen zergatik egiten zaizkigun halako galderak guri bakarrik. Harrigarria da. Gure alderdi politikoak krisia izan zuen duela bi urte, Eric Ciotti presidenteak aliantza nahi zuelako eskuin muturrarekin. Gaitzetsia izan zen, eta arduradun gehienek, Bruno Retailleau gaurko presidenteak esaterako, bidea moztu zioten. Nahi nuke François Hollanderen alderdi sozialistari ere galdera egitea goiz, eguerdi eta arrats Frantzia Intsumisoarekin duten harremanaz. Barka iezadazu, baina gaur egun lotsaren akordioak ezker muturrarekin dira. Lezio moral iraunkor horiek ez ditut jasaten. Ezkerrak LFIrekin aliantzak egiten ditu etengabe; guk, sekula. Eta, alta, etengabe auzitan ezartzen gaituzte.
Alta, Retailleauren figura hartzen badugu eta aztertu haren diskurtsoak immigrazioari eta segurtasunari buruz, ba ote da zinezko diferentziarik RNko Bardellarekin?
Frantziarren igurikatzeei erantzuten die. Ez da Bardellarengandik hurbil, De Gaulle jeneralarengandik hurbil da. 70eko eta 80ko hamarkadetatik aitzina, eskuina behartua izan zen ezkerraren programetara lerrokatzera; aginpide moral bat inposatu zen, eta erran ziguten zer pentsatzeko eskubidea genuen. Eskolari buruz ez naiz ados sozialistekin; immigrazioari buruz ere ez. Ez naiz arrazista, ez naiz antisemita —ezker muturra ez bezala—; arrazen arteko berdintasunaren alde naiz, gizonen eta emakumeen berdintasunaren alde. Baina kontsideratzen dut immigrazio klandestinoa antolatzen duten mafien kontra borrokatu behar dela; eta ikusten dut hainbat elkartek begiak ixten dituztela horren aitzinean. Charles Pasquaren diskurtsoan naiz, ez Bardellarenean. Ez diot debekatuko neure buruari posizio irmoak izatea, Bardellak ere halakoak baititu. Eskuin muturrari espazioa libre utzi diogu, hainbat gaitan gure balioak asumitzeari utzi baitiogu.
«Langile auzoek RNren alde bozkatzen dute; ezkerrak baluke bere buruari zer galdetu. Diskurtso proletarioa abandonatu dute, eta, eskuinean, Pasquaren diskurtsoa abandonatu dugu»
Ez ote da justuki haien diskurtsoak berriz hartzeagatik indartu eskuin muturra?
Arrunt kontrakoa uste dut. Langileek RN bozkatzen dute alderdi sozialistak abandonatu dituelako. Lehenago, komunisten alde bozkatzen zuten. Baina ezkerra gutxiengoen diskurtso batean sartu da, komunitateen diskurtso batean, diskriminazioen kontrakoa eta ez dakit zer. Eta gaur egun langile auzoek RNren alde bozkatzen dute; ezkerrak baluke bere buruari zer galdetu. Diskurtso proletarioa abandonatu dute, eta, eskuinean, Pasquaren diskurtsoa abandonatu dugu. Eskuinaren diskurtsoa abandonatu dugu europar teknokraziaren nolazpaiteko arrazoiaren zirkulu baten izenean, definitzen baitu zer pentsatzeko eskubidea dugun. Eta gero harritzen gara, zentroan kokatzean, gutxieneko adostasunaren diskurtso batean, muturrei espazio politikoak uzten dizkiegula. Horregatik ez naiz sekula macronista izan, ez baitut sinesten biak batera egitearen ideian. Hori epeltasuna da; eztabaida politikoa konbentzimenduen arteko talka da. Bruno Retailleau kontserbadorea da. Baina ez gara behartuak progresistak izatera. Bai, bada zinezko eztabaida bat kontserbadoreen eta progresisten artean. Horrek ez ditu zalantzan jartzen gure oinarrizko balioak.
