Beñat Uribe-Etxeberriak (Villabona, Gipuzkoa, 2000) 11 urte besterik ez zuen ETAk bere jarduera armatuaren amaiera iragarri zuenean. Halere, gatazkaren ondorioei xehetasunez erreparatzen die. Sare Herritarreko arduradunetako bat da, eta larunbaterako plataforma horrek Bilbon deitutako mobilizazioaz eta euskal presoen egoeraz aritu da. Aurrerapausoak eman direla esan du, baina oraindik ere urratsak falta direla konponbidea emateko.
Iazko manifestazioa Behin betiko leloarekin egin zenuten. Aurten, Ezin da gehiago luzatu hautatu duzue. Bidearen amaiera gertu ikusten duzu?
Ezin da gehiago luzatu esaten dugu jada gehiegi luzatu den auzi bat delako. Amaiera dela ezin esan dezakegu, egoera aldakorra delako, baina konbentzimenduz diogu bukatu behar dela, ezin dela sufrimendua gehiago luzatu. Azken faseetako batean gaude, baina jakin gabe noiz itxiko den.
Gabonetan spot bat argitaratu zenuten, eta hartan protagonismo berezia eman zenieten gazteei. Zu ere belaunaldi horren parte zara.
Gaur egungo jokalekuan, badago belaunaldi bat gatazka bera bizi izan ez duena, baina gatazkak utzitako ondorioak bizkar gainean erori zaizkiona. Neure buruaz asko hitz egin nahi izan gabe, baina uste dut adierazgarria dela: etxean ez dugu atxilotua, espetxeratua edo torturatua izan den inor izan, ez estortsio egin dioten edo bahitua izan den inor, ezta ETAk edo estatu indarkeriak hildakorik ere. Nik 25 urte ditut, eta 2011n, ETAk indarkeria eten zuenean, 11 neuzkan. Ez dut gogoratzen komunikatua ikusi izana, ezta erreakzioak ere, baina gure gain ere utzi da ondorioen konponbidea, eta hori ez da justua.
Ondorio horien kudeaketan, euskal presoei dagokionez, azken faseetako batean gaudela azaldu duzu. Zer falta da egiteko?
Orain dela bost urte falta zen gauza bera: salbuespenak amaitzea. Horrek ekarriko dizkigu konponbide oso baterako tresnak. Oraindik 46 euskal preso ari dira zigorra erregimen itxian betetzen, eta haiek ere egunerokoan kalea zapaltzen jarri beharra dago.
Oraindik indarrean dagoen salbuespen nagusia 7/2003 lege organikoa da. Posible ikusten duzu hura indargabetzea?
Hori arduradun politiko eta alderdien borondatetik etor daiteke. Borondate hori eskatzen denbora daramagu, eta nahiko genuke indargabetzea, salbuespena bete-betean irudikatzen duelako. Aznarrek lege hori aurkeztean erabilitako hitzak gogoratzea besterik ez dago: «Kartzelan usteldu daitezela», esan zuen. Orain dela 23 urte salbuespen bat bazen, gaur egun are eta handiagoa da.
«[Justizia Sailari] eskatzen diogu, ez ausartagoa izatea, baizik eta bidezkoagoa, eta erritmoak behar bezala markatzea»
Atzera begira, berriz, zer nabarmendu nahi du Sarek 2025ak eman duenaz?
Positiboak gara hein batean, urratsak egin direlako, presoen erdiak baino gehiago ari direlako kalea zapaltzen. Baina erritmoa ez da nahiko genukeena, ezta izan beharko litzatekeena ere. Espetxeetako tratamendu batzordeek rol garrantzitsuago bat jokatu dezaketela uste dugu, eta borondate handiagoz erritmoak azkartu. Eta, noski, Lakuak ere eduki dezake iniziatiba gehiago. Hori da egiten dugun analisia: positiboa, baina gehiago eskatuz.
2024ko udan, PSE-EEk hartu zuen Justizia Saila. Ordutik, 30 gradu progresio baino gehiago eman dituzte. Urte eta erdi igarota, zer balantze egiten duzue?
Karpeta aldaketak harritu gintuen, eta ezjakintasuna nabaria zen lehenengo hilabeteetan. Gaur-gaurkoz, eta ikusita nola eboluzionatu duen, esan daiteke kasik EAJren garaiko bide beretik joan dela, edo are gehiago sakondu dela. Ontzat jotzen dugu, baina eskatzen diogu, ez ausartagoa izatea, baizik eta bidezkoagoa, eta erritmoak behar bezala markatzea.
Hirugarren graduei zazpi errekurtso jarri dizkiete azken urtean; hiru batera iritsi ziren azaroan. Kezkarako arrazoiak badaude?
Espero ez zen gradu erregresio sorta bat izan zen, hirurek baldintzak betetzen baitzituzten. Gure ustez, Auzitegi Nazionaleko fiskalak inongo arrazoirik gabe egin zuen. Batzuetan, irudipena da errazegi erabakitzen direla erregresioak, eta kezkagarria eta mingarria da. Kasu ia guztietan lan kontratu bati lotua dago progresioa, eta hori guztia zapuzten du, dakartzan arazoekin.
Ia segidan iritsi ziren Coviteren salaketa eta fiskalaren errekurtsoa.
Nabaria da biktima elkarte batzuek presio egiten dutela. Kasik, lobby politiko bezala funtzionatzen dute, eta izan daiteke Auzitegi Nazionaleko fiskalak presio horiei men egitea. Baina iruditzen zaigu ez dela bidezkoa. Presoen egoera gertutik ezagutzen duten profesionalak dira proposamena egiten dutenak, Lakuak berretsi egiten du, baina Madrilen, 400 kilometrora dagoen erakunde batean, kontra egiten zaio, igual, presio horiek tarteko.
«Lege aldaketa batek sakabanaketaren biktimak jasoko ez balitu, sufrimendua eta mina are gehiago luzatuko lirateke»
Udan, zuen eta Etxerat-en jarduna ezbaian jarri zuten zenbait elkartek, eta erakunde batzuek ere bat egin zuten.
Badago gure aldarriak kriminalizatzeko nahia, eta presio egiten da alde horretatik. Baina gure aldarria legezkoa, demokratikoa eta zilegia da. Ez da justua hori ezbaian jartzea, urteak daramatzagu-eta zubiak eraikitzen. Lan horretan jarraitzeko garaia da, eta ez zubiak eraistekoa. Errespetuz, begirunez eta enpatiaz diot.
2024ko urrian indargabetu zen 7/2014 lege organikoa. Esan zenuten 50 presori baino gehiagori eragingo ziela aldaketak. Ari al da bidea egiten?
Hasiera-hasieratik genekien prozesua luzatu zitekeela, eskaera indibidualak direlako. Halere, uste baino askoz gehiago luzatu da. Borondate falta identifikatu genuen hasieran, baina areago sakondu da horretan ere, eta beste erreminta batzuk eskuratu dira erritmoa azkartzeko. Gaur egun, esan daiteke erritmoa ona dela, eta fruituak ikusten ari gara. Adibidez, Frantzian hamabost urte egin eta hemen sei daramatzan norbaiten kasuan, sei urte horiek bakarrik hartuz gero kontuan, ez luke aukerarik izango kalea zapaltzeko. Hamabost gehi sei eginda, jada zigorraren hiru laurdenetan legoke, eta egoera aldatzen da.
Iheslari eta deportatuen auzia ere ixteko dago.
Duela pare bat hilabete, iheslari baten [Martin San Sebastian] heriotza bizi izan genuen. Egoera oso gogorra da. Urteak daramatzate erbestean, eta uste dugu horrek ez diola inolako mesederik egiten elkarbizitza agertokien eraikuntzari. Euskal presoen eta biktimen auziari konponbide bat eman behar zaion bezala, iheslari eta deportatuen auziari ere eman behar zaio.
Biktimak aipatu dituzu. Zer behar identifikatu dituzue alor horretan?
Egiak etorri behar du, eta aitortzarekin eta erreparazioarekin etorri behar du. ETAk hildakoez ari naiz, estatu indarkeriak hildakoez, estatuak torturatutako kasu horietaz guztiez, sakabanaketaren biktimez... Hitz egin behar da espetxe politikak hildakoez. Modu batean edo bestean hil zirenak, baina espetxe politika eragile aktibo izanik. Biktimen auzian konponbideaz ari garenean, aniztasun zabal horretaz ari gara.
Sakabanaketaren biktimei dagokienez, balorazio batzordeak bere azken txostenean adierazi zuen egungo legediarekin ezin zituela biktima gisa aitortu.
EAEko biktimen legea moldatzeko dago, eta, hor, beharra ikusten dugu legeak sakabanaketaren biktimak ere barnebiltzeko; hamasei biktima horiek. Lege aldaketa batek jasoko ez balitu, sufrimendua eta mina are gehiago luzatuko lirateke.
