Nafarroako Gobernuaren hamahiru departamentuen artean aurrekonturik apalena duena kudeatzen du Ana Ollo presidenteorde bigarrenak (Iruñea, 1965). Aldi berean, baina, balio politikorik handienetakoa du haren sailak: memoria eta euskara. «Ekonomikoki ez da gauza handia, baina sinbolikoki oso inportantea da, demokraziaren zutarri bat baitira. Oso erraz kolpean desagerraraz daitezke», ohartarazi du. Geroa Baik izendatuta, duela 11 urte sartu zen gobernuan, eta ia hutsetik hasi zen. Euskarabideak ez zuen egoitza bateraturik, eta apenas zuen aurrekonturik; bizikidetza arloan, berriz, UPNk ez zuen ezer egin. Olloren arabera, azken hamarkadan «pauso handiak» eman dira.
Legealdia amaitzeko urtebete falta den honetan, zer balantze egiten duzu?
Alde batetik, ez da hain erraza egonkortasuna lortzea. Nafarroak hamar urte daramatza aurrekontuak urtero aurrera ateratzen. Bestetik, azken hamarkadan denetarik gertatu da. Iragan legealdian, COVID-19aren ondorioz, oso egoera larria izan genuen, eta legealdi honetan, berriz, desegonkortasuna Madrildik dator. Hemen ere eragin du.
Duela urtebete inguru, Cerdan auzia lehertu zenean, konfiantza pitzatu al zen?
Jendaurrean esan genuen ez zirudiela hemen ustelkeria kasu bat egon zenik. Galdetu genion PSNri zer gertatzen ari zen, eta azalpen bat eman zigun. Guretzat ustelkeria mugarri bat da, eta, benetan egon dela egiaztatuz gero, ezin dugu jarraitu gobernuan. Bitartean, zer nahi du eskuinak? Gobernua apurtzea. Horregatik ezin genuen burua galdu.
Oraingoz eskuinaren asmo hori gailendu da?
Ikerketa batzordea oraindik ez da amaitu, baina oraingoz ez da deus frogatu eta agertu. Akats administratiboak egon dira, bai, baina ustelkeria beste gauza bat da.
Urduri nabaritu dituzue sozialistak?
Zutarriek dar-dar egin zuten, eta ekainean oso momentu gogorrak izan zituzten. Erreferentea zen Santos Cerdan; harreman handiak zituen. UPN saiatzen zen, baina ekainera arte nabaritzen nuen Madrilgo giro politiko txar hori ez zela hona iristen; ekainetik aurrera, jada ez dago diferentzia handirik parlamentuaren eta Kongresuaren artean.
Uxue Barkos aktibo garrantzitsua izan da Geroa Bairen hasieratik, baina, kanpotik ikusita, ematen du atzerapausoa eman duela. Hautagai izatea proposatuko balizute, prest zeundeke?
Uxue Barkos Senatura joan da, baina Geroa Bai eta Geroa Sozialberdeak alderdiaren balio indartsuena ez bada, indartsuenetarikoa da. Uxuek inoiz ez du esan ez dela aurkeztuko. Egia da beste pertsona batzuek pausoa eman behar dugula, etorkizunera begira ezin direla aurpegi berberak eduki. Zortea dugu Uxue dugulako eta balio berriak ditugulako. Pablo Azkona, Javi Ollo... Ez dugu UPNren moduko egoera bat, non Cristina Ibarrolaren eta Alex Toqueroren artean borrokatu diren.
«Guretzat ustelkeria mugarri bat da, eta, bitartean, zer nahi du eskuinak? Gobernua apurtzea. Horregatik ezin genuen burua galdu»
Urtebeteren faltan, arriskuan dago gobernu formula hau berriz erabiltzeko aukera?
Nahiko genuke Geroa Baik gobernua zuzentzea eta gure hautagaia izatea lehendakaria. Eredu gisa, Nafarroako gizartearen antzekoena den gobernua da. EH Bildu kanpoan dago, baina gobernua babesten du. Gure aldetik, ez dugu arazorik EH Bildu gobernuan sartzeko.
Uste duzu PSN prest legokeela?
Hori PSNren esku izanen da, baina EH Bilduk indarra dauka. Zergatik ez.
Arriskua dago eskuineko gobernu bat osatzeko?
Egoera larria dago beste lurraldeetan. Negazionismoaren eta faxismoaren aurrean, Nafarroa ez da irla bat. Arriskua beti hor dago, baina gizartea aurrerakoia da. Gero, ezkerreko alderdien artean nork irabazten duen, hori ere erabakigarria izango da. PSNrentzat faktore bat izan daiteke nor den nagusitzen den indar hori.
Zalantza geratu zaizue Geroa Bai lehen indarra balitz PSN prest ote legokeen gobernua osatzeko?
PSNren azken kongresuko programa politikoak zioenez, beti egongo dira gobernu aurrerakoi batean, baina betiere haren presidentetza badute. Legitimoa da... Nik ez dut uste Txibitek eta orain daudenek eskuineko alderdiekin zerbait hitzartuko dutenik, baina duela bi egun Esparzak parlamentuan aitortu zuen 2018an elkarrizketak izan zituztela —haren arabera, Pedro Sanchez prest zegoen 2018ko udazkenean Txibite kentzeko eta batzorde kudeatzaile bat jartzeko—. Espero dut PSNk ez egitea ituna berriro UPNrekin, baina, historiari begira, PSN urte gehiago egon da UPNrekin.
Bizikidetzari begira, euskara da oraindik gainditu beharreko erronka?
Bai, hor desadostasun handia dugu PSNrekin. Askotarikoa da Nafarroa, eta aniztasun horren parte da hizkuntza propioa. Euskara balio bat da euskaldunentzat, bai eta erdaldunentzat ere. Etorkizuneko aukera gisa ikusi beharrean, balio negatibotzat hartzen da, diskriminazio gisa. Eztabaida horretan galdu egiten dugu euskaldunok eta denok.
Eta nola eman dakioke buelta egoera horri?
30 urtetik beherakoen artean laurden bat euskaldunak dira jada, eta hori pauso handia da. Beste batzuk A ereduan hazi dira. Gazteen artean ikuspegi irekiagoa dute, baina, aldi berean, ez hain inplikatua. Euskararen eta balio demokratikoen arloetan galdu egin dute kontzientzia puntu hori. Beste belaunaldiak borrokatu direlako iritsi gara honaino.
Ez ote da, gazteek errua dutela baino gehiago, transmisioan zerbait galdu dela?
Errua oso kontzeptu katolikoa da. Ez dakit beste belaunaldien ardura den edo zerbait gaizki egin den. Euskararena berdintasunarekin lotzen dut. Nire garaian, eskola amaitu eta nesken artean arraroa zen hezkuntzan aurrera egitea. Orain inork ez du halakorik planteatzen. Konplexua ere bada, zeren badira gazte konprometituak. Demokrazian bizi gara, baina euskarari eta demokraziari berari begira, alerta hori galdu dugu, eta hori aktibatu egin behar da.
«Uxuek inoiz ez du esan ez dela aurkeztuko. Egia da beste pertsona batzuek pausoa eman behar dugula, etorkizunera begira ezin baititu Geroa Baik aurpegi berberak eduki»
Euskararen Kontseiluak manifestazio batera deitua du. Nola ikusten duzu deialdi hori?
Aldarrikatzen dugu euskarak ofiziala izan behar duela Nafarroa osoan, eta euskaldunen eskubideak bermatu behar ditugula, baina beste balioak ere aldarrikatu behar ditugu. Txarra da euskalgintzarentzat eta euskaldunontzat euskara balio negatiboekin lotzea. Azken 11 urteetan, pauso handiak eman ditugu Nafarroan. Adibidez, helduak euskalduntzeko irakaskuntzan ez zegoen diru sailik ni gobernura heldu nintzenean, eta orain hiru milioi euro dira. Asko handitu da matrikulazioa. Pauso handia eman dugu komunikabideen deialdiekin ere. Ni sartu nintzenean, Euskalerria Irratiak ez zuen baimenik, ETB ezin zen ikusi, eta orain egoera hori gainditu dugu. Hori ere azpimarratu behar dugu. Euskararekin seduzitu egin behar dugu. Gauza asko falta direla? Noski, baina batzuetan alde negatiboa azpimarratzea ez dakit ona den. Euskara Nafarroa osoan ofizial izatearen alde egon gara eta egongo gara.
Uste duzu memoria politiketan atzera egiteko arriskua egon daitekeela eskuineko gobernu bat egonez gero, ala egindako urratsak atzeraezinak dira?
Espero dut atzerapausorik ez egitea. Politika hori beharrezkoa da gizarte demokratikoak bultzatzeko. Ikusten ari gara oso hurbil, Aragoin, memoriaren legea desagertu egin dela. Voxek babestutako gobernuetan, politika hori arriskuan dago. Gizartea alerta egoeran jarri behar da. Ez da soilik desobiratzeak eta tokiko memoria defenditzea. Horren atzean dauden balio demokratikoak babestu behar dira.
«Euskararekin seduzitu egin behar dugu. Gauza asko falta direla? Noski, baina batzuetan alde negatiboa azpimarratzea ez dakit ona den»
Aurrera doa estatuko indarkeriaren biktimen erreparazio batzordea. Azken datuen arabera, 129 kasu aitortu ditu. Uste duzu gertu dela egoera bat non biktima guztiek eskubide bera izango duten?
Motibazio politikoko legea ez dago osorik. Ez da bermatzen egiarako eta justiziarako eskubidea. Zergatik? Bi aldiz onartu zen legea, 2015ean aurrera atera zen legea, eta Konstituzionalak atzera bota zuen; eta 2019an, berriz onartu zen: Auzitegi Konstituzionalak bide eman zion, baina eten egin zuen eskubide horiek aitortzeko bidea. Hori biktimek esan digute. Biktima izaera aitortzen duen ebazpena jaso eta bilkura pribatuan haiekin elkartzen garenean, saiatzen gara berotasun apur bat ematen. Aurtengo omenaldian esan nuen ekitaldi hura pentsaezina zela duela hamar urte, baina egia da, era berean, zenbait gauza motz geratu direla.
Posible izango da noizbait urrats hori egitea?
Espero dut baietz. Duela 11 urte, tortura hitza ez zen posible, eta, orain, alderdi gehienek onartu dute torturatu egin zela. Pauso handia da gizartearentzat eta erakundeentzat.
Terrorismoaren biktimen legea aldatu nahi duzue. Zergatik?
2010ean onartutako legea ekonomizista zen: laguntza ekonomikoa ematea zuen helburu. Memoria eta bizikidetza arloan, biktima guztiekin politika integral bat lantzen dugu. Batzuetan ez digute eskatzen eskubide edo laguntza gehiago aitortzea, baizik eta gizarteak jakitea zer gertatu zen eta hezkuntzan ere azaltzea zer gertatu zen. Aurreproiektua oso ona da, eskubide gehiago aitortzen baititugu. Non edukiko dugu eztabaida? Biktima elkarteek zigor erregimena eskatu dute, eta guk uste dugu badirela tresna juridikoak delitu bat egonez gero zigortzeko. Uste dugu ez dela beharrezkoa.
«Duela 11 urte, 'tortura' hitza ez zen posible, eta, orain, alderdi gehienek onartu dute torturatu egin zela. Pauso handia da»
ETAren biktimak eskuineko alderdien gertuko gisa ikusten dira, baina batzuk abandonatuak sentitu dira?
Datuak baditugu. 2010eko legearen ondorioz, laguntza ekonomikoen deialdian, biktimen erdiek-edo ez zuten eskatu ez zutelako horren berri izan. Terrorismoaren biktimekin harreman ona dugu, baina gero publikoki mezu politikoak sortzen dira. Legitimoak dira, baina ezin gara nahastu. Azkenean, ados egon edo ez, oso legitimoa da nahi dutena esatea, baina gero barneko bileran bestelako harreman bat dugu.
Naparraren familiak berriki salatu du Gasteizko Terrorismoaren Biktimen Zentroa, Naparra ETAk desagerrarazi zuela zabaldu duelako. Patronatuko kide gisa, azalpenik eskatuko duzue?
Patronatuan gaude, eta urtero elkartzen gara. Ez gaude eguneroko jardunean, ez Nafarroako Gobernua, ez Eusko Jaurlaritza. Inoiz ez da frogatu Naparra ETAren ekintza baten ondorioz desagertu zenik. Haren anaiarekin batzuetan elkartzen gara, eta ulertzen dut haien haserrea. Esango dugu patronatu barruan. Oso kasu mingarria da.
Erorien Monumentua zauri handia da familia errepresaliatuentzat. Eraisteko aukera guztiz baztertua dago?
Hiru alderdi politikoen hitzarmena dago. Guri PSN eta EH Bildu etorri zitzaizkigun akordio bat proposatuz, eta eztabaida sortu zen gure militantzian. Oso gauza emozionalak dira. Ez da gauza teknikoa edo juridikoa. Euskararen legea aldatu nahi dugu, baina ez dugu gehiengorik. Erorien Monumentuarekin, antzera. Geroa Bairen jarrera eraistea zen, baina kontsentsuaren bila, argi genuen zerbait egin behar genuela. Ezin genuen utzi beste legealdi bat pasa zedin eta Erorien Monumentuak lehen bezala jarrai zezan.
