Gasteizko eta, oro har, Euskal Herriko herritarren oroimenean iltzatuta geratu dira 1976ko martxoaren 3ko gertakariak. Biktimek, haien senideek, langileek, sindikatuek, etxekoandreek, historialariek eta herritarrek ekarri dute gaurdaino sarraskiaren lekukotza. Ondo dakite hori Nerea Martinez Aranburuzabalak (Gasteiz, 1983) eta Jon Martinez Larreak (Gasteiz, 1983). Martxoak 3 elkarteko kidea da lehena, Poliziak hildako Pedro Mari Martinez Ocioren iloba. Historialaria eta ikertzailea da bigarrena, eta Martxoak 3. Greba, sarraskia, memoria liburuaren egilea (Txalaparta, 2026). Hilketa haiek izan zirenetik 50 urte betetzear diren honetan elkartu ditu BERRIAk, memoriaren puzzlea osatzeko asmotan.
50 urte beteko dira aurten 1976ko sarraski hura egin zutenetik. Urtero oroitu da harrezkero, baina zer oroitzen du gizarteak gertakari haietatik, Jon? Zer ekarri da gaur eguneraino?
JON MARTINEZ: Martxoaren 3ko sarraskia aipatzen dugu aldiro, eta, hain zuzen ere, esango nuke eguna bera eta gertakari nagusiak oroitzen direla batez ere. Alegia, 1976ko martxoaren 3an Polizia Armatuak bost langile erail zituela. Hori da ezagunena, edo jendeak nagusiki gogoratzen duena, eta ez hainbeste testuingurua eta sarraskiaren inguruko gainerakoa: aurreko greba, langile mugimendua, asanbladak... Eta hori ere bada Martxoaren 3a.
Gertakarien memoria gaur arte ekartzeko lan horretan funtsezkoa izan da Martxoak 3 elkartearen lana. Zer ikuspegi duzue zuek horri buruz, Nerea?
NEREA MARTINEZ: Ados nago, bai. Baina, hain zuzen ere, horixe da deserosoa erakundeentzat. Horregatik jartzen da arreta gertakarietan bakarrik. Niri sarritan galdetzen didate: zer gertatu zitzaion zure osabari? Eta zera erantzuten diet beti: ez didatela azaldu zer gertatu zitzaion, baizik eta zergatik. Eta uste dut horri ere garrantzia eman behar diogula, batez ere transmisioari begira: zergatik erantzun zioten horren gogor asanblada hari? Zein zen egoera Gasteizen, eta zer eskatzen ari ziren langileak? Zeren, langileen eskubideak aldarrikatzeaz gain, eskatzen zuten aurreko erregimen faxistarekin apurtzeko, eta horregatik sarraskitu zuten langileen asanblada hori. Hori ere azaldu behar da.
Martxoaren 3a ezin baita ulertu testuingururik gabe. Hori bidean geratu da?
N. MARTINEZ: Orain arte saldu izan digute [Espainiako] trantsizioa eredugarria izan zela, eta ez zen inola ere hala izan. Frankismoaren azken urteak baino askoz ere odoltsuagoa izan zen. Estatuak gertatutako horretan izandako erantzukizun zuzena onartu arte eta justizia egin arte, ez da benetako trantsiziorik egongo.
Zu Martxoaren 3az ikertzen aritu zara, Jon, eta bidenabar, trantsizio garaiko Arabako langileez eta auzoez ere bai. 50 urteren ondoren asko dago oraindik ikertzeko? Zer?
J. MARTINEZ: Tira, asko ikertu da honi buruz, eta ez naiz lehenengoa izan. Baina, adibidez, ez dakigu oso ondo Polizia nola antolatu zen egun hartan, sarraskia zer-nola egin zuten... Bertsio ofiziala ez da aldatu. Gobernuak eman zuenak bere hartan segitzen du. Dokumentu ofizialak sekretupean daude oraindik, eta zailtasunak ditugu artxibo batzuetan kontsultak egiteko.
N. MARTINEZ: Bai, berez, Sekretu Ofizialen Legearen arabera, fitxategiak argitara atera behar dira 50 urteren buruan. Baina, auzi honetan erantzukizuna daukan jendea oraindik bizirik dagoenez —adibidez, Martin Villa maitea—, ziurrenik Espainiako Estatuak eutsi egin nahi dio bere zigorgabetasun ereduari. Halere, ikertu beharreko horretan, nik enpresariak gehituko nituzke. Beti Poliziaren erantzukizunari edo politikariei buruz hitz egiten baita, baina enpresariek ere izan zuten erantzukizuna.
Gezurrak, ukazioak, manipulazioak… hasieratik egon ziren. Eta, hain zuzen ere, hori ikusarazteko erakusketa bat jarri du elkarteak. Baina zer beste oztopo daude gaur egun memoria osatzeko?
N. MARTINEZ: Espainiako Estatuaren inpunitate eredua da oztopo nagusia. Ezinezkoa da hemen ezer epaitzea. Biktima bakoitzak bere modura ulertuko ditu justizia eta erreparazioa. Niretzat ez dira loreak, oroimen zentroak edo omenaldiak, baizik eta aitortza ofizialak, eta zuzenbidea aplikatzea.
J. MARTINEZ: Hainbeste urteren ondoren, zaila izango da zigor arloaren bidez justizia lortzea. Baina mina arindu eta memoria osatze aldera, lagungarria izan daiteke bide horretan urratsak egitea. Orain arte, horretarako aukera bakarra Argentinako kereila izan da. Baina Espainiak oztopoak baino ez dizkio jarri azken urteetan.
N. MARTINEZ: Bai, osabak esan zuen [Maria] Servini epailearen aurrean testigantza ematea izan zela azken urteetan egin duen gauzarik handiena. Ordura arte behin bakarrik izanak ginen epaitegietan: 2006an, eta akusatu gisa. Filma egiten ari zen taldeak zer gertatu zen grabatu zuen, eta eskerrak. Irudietan argi eta garbi ikusi zen ertzainek Andoni [Txasko, Martxoak 3 elkarteko kidea] nola jipoitzen zuten. Orain erakundeen babes handia daukagu, baina utzikeria handia izan da urte luzez. Utzikeria eta errepresioa jasan ditugu. Azkenengo urteetan Ertzaintza bortizki oldartu baita urteurreneko manifestazioetan. Berriro biktimizatu gaitu horrek. Uste dut 50 urte pasatu diren honetan salatu egin behar dela hori. Orain ari dira, oroimen zentroa bultzatzen, urtero loreak eskaintzen… eta eskertzen da. Baina nork bere bideaz gogoeta egin beharko luke.
«Martxoaren 3ko memoria hegemonikoa da gaur egun, baina gatazkatsua da oraindik». Horrela diozu zuk ere liburuan, Jon. Zergatik?
J. MARTINEZ: Min ematen duelako oraindik. Urte askoan memoriaren borroka sindikatuen eta elkartearen esku egon da. Instituzioei dagokienez, isiltasuna egon da batez ere, edo errepresioa. Baina, azken urteetan, ez dute izan zer gertatu zen aitortzea beste aukerarik. Orain inork ez du argazkitik kanpo geratu nahi. Eta hori, hein handi batean, elkartearen lanari esker izan da. Baina oraindik bidea dago egiteko: gertakariak ez ezik, aurreko egunetako prozesu osoa ere oroitu behar da.
N. MARTINEZ: Hain zuzen ere, hori da gure borroka oroimen zentroari dagokionez. Ez dugu nahi egun horretako argazki finko bat izatea; aurretik zer gertatu zen azalduko duen zentro bat izatea nahi dugu, lan gatazkak nolakoak izan ziren eta langileek zer eskatzen zuten kontatuko duena. Zerbait duina nahi dugu. Alderdientzat ez da erosoa izango, badakit, baina autokritika denok egin behar dugu hemen. Eta oroimen gune bat ezin da egin biktimak aintzat hartu gabe.
J. MARTINEZ: Memoria ez baita estatikoa, denborak aurrera egin ahala eraikitzen da. Eta hori argi ikusten da, esaterako, emakumeen parte hartzearekin. Lehen ez zitzaion garrantzirik ematen, eta orain aitortu egiten da haien rola. Baina urteak behar izan dira horretarako; mugimendu feministak indarra hartu duenean etorri da hori, hain justu ere.
N. MARTINEZ: Egia da. Hor hanka sartu genuen, eta aitortzea dagokigu. Orain saiatzen gara lehen lerroan jartzen. Zintzoa da autokritika egitea.
Nori dagokio Martxoaren 3ko memoria osatzea?
N. MARTINEZ: Memoria kolektiboa da; beraz, erantzukizuna ere guztiona da.
J. MARTINEZ: Bai, ados nago. Halere, elkartearen lana funtsezkoa izan da horretan.
N. MARTINEZ: Duela gutxi galdetu zidaten: «Martxoak 3 elkartea egon ez balitz, ahaztu egingo litzateke gertatutakoa?». Ez, noski. Gu beste tresna bat besterik ez gara. Egia da, transmisioari dagokionez, elkarte gisa batzeak asko lagundu digula. Baina Gasteizen, belaunaldi oso batek daki zer gertatu zen 1976ko martxoaren 3an. Hori ezin da isilarazi.
J. MARTINEZ: Sektore mobilizatuek beti oroitu dute, eta horren adibide dira urteroko ekitaldiak eta manifestazioak, baita askotariko arte adierazpideak ere. Abestietan, liburuetan, filmetan… jaso da Martxoaren 3a. Horietan guztietan, kronologia oso antzekoa izan da: sarraskiaren ondorengo urteetan sortu ziren, eta, hainbat urteren ostean berpiztu ziren, XXI. mendearen hasieratik aurrera. Nire ustez, akuilu izan zen Martxoak 3 elkartea sortzea eta memoria historikoaren mugimendua hedatzea.
N. MARTINEZ: Elkarteak bisita gidatuak ere antolatu ditu, eta hezkuntzarako unitate didaktikoak egin. Bide horretan, guretzat funtsezkoa izan da saretzea. Memoria Osoa taldeko kide gara, Sanferminak 78 Gogoan-ekin elkarlanean ari gara… Eta horrek indarra ematen du.
Behetik gora egina dela Martxoaren 3ko memoria, alegia.
J. MARTINEZ: Bai, eta horren adibide da oroitarria bera. 1982an jarri zuten Forjaseko [Alavesas] langileek Zaramagan, baina Poliziak kendu egin zuen. Handik bi urtera berriro jarri zuten, urteurrenaren bezperan, eta han dago ordutik. Baimenik gabe jarri zuten, baina gaur egun alderdietako eta erakundeetako ordezkariek hantxe uzten dituzte loreak. Horrek sekulako indarra du.
N. MARTINEZ: Memoria behetik gora egiten da beti, zeren, behekoek ez badute bultza egiten, goikoak ez dira mugitzen. Eta hori oso agerikoa da hemen. Iaz, PPk loreak jarri zituen oroitarrian. Batzuek diote hori iraingarria dela; izan daiteke, baina baita gure lorpen bat ere. Justiziaren bila ari garela, itsutu egiten gara askotan, eta ez diegu balioa ematen aurrerapauso txikiei. Aitortzan eta erreparazioan ez dugu bide luzerik egin, baina egiak egin du berea. Egia ofizialak akaso ez, baina egia kalean dago jada, eta hori ezin da aldatu.
Urtero, aldian aldiko aldarrikapenekin oroitu izan da Martxoaren 3a. Zer garrantzi du horrek?
N. MARTINEZ: Hori da Martxoaren 3a oroitzea: testuinguruari lotzea. 1976an borrokan zebiltzanak langileen eskubideen alde ari ziren borrokan, baina baita erregimen frankista amaiaraztearen alde ere. Eta, hain zuzen ere, garai hartan greban zirenek gaur egun pentsiodunen mugimenduan dihardute, mugimendu feministan, mugimendu ekologistan, migratzaileak laguntzen… Jende hori da Martxoaren 3a oroitzen duena, mobilizazio eguna urtero egutegian gorriz markatua duena.
J. MARTINEZ: Pentsiodunak aipatu dituzu, eta egia da. Horietako asko greban egon ziren urte hartan.
N. MARTINEZ: Egungo borroka sozialekin bat egitea, horixe da gure bidea, eta hor jarraituko dugu. Elkartearen bozeramaile moduan, gauza gogorrak bizi behar izaten ditut batzuetan. Ez da erraza. Baina jende hori ikustean, zera esaten dut neure kolkorako: ezin duzu amore eman. Asanblada ikusi besterik ez dago; askotarikoa da, nork bere arloan egin du lan eta borroka, eta hor jarraitzen dute denek.
Zertarako balio behar du 50. urteurrenak?
J. MARTINEZ: Atzera begiratzeko eta testuingurua hobeto ulertzeko. Baina baita aurrera begiratzeko ere.
N. MARTINEZ: Borrokan jarraitzeko. Gaur egun dauden injustizia guztien, sistema kapitalistaren eta pribatizazio kanpaina erraldoiaren aurka borroka egiten jarraitzeko. Baina baita eskerrak emateko ere, Gasteizko herriari 50 urte hauetan emandako animoengatik eta laguntzagatik. Eta belaunaldi hartaz harro sentitzeko.
Etorkizunera begira, kezkarik baduzue transmisioari dagokionez?
N. MARTINEZ: Nik uste dut transmisioa bermatuta dagoela; bai, behintzat, orain arte bezala lan egiten badugu aurrerantzean ere.
