Lehenbiziko aldiz bereizkuntza honekin topo Pierre Lafitteren gaineko informazioa biltzen ari nintzela egin nuen; eta, Iparraldean, aspaldi, figura politiko ezagunena zena, eta Hegoaldean aski ezezaguna dugun Jean Ibarnegarai uhartegaraztarrarekin (1883-1956) lotzen dut.
Hizlari egokia omen zen, eta oso ondo omen zekien euskaldun laborari eta ofizialei-eta nola mintzatu euskaraz, haien botoak eskuratu beharrez. Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen, pilotazale porrokatua zen eta kontserbadore eta eskuindarra beti, Eskualduna agerkariaren sostengatzaile, Behe Pirinioetatik diputatu 1914tik 1942ra, eta Vichyko Petain-en gobernuan ministro. Francozalea eta frankistengandik ihesi joandakoen aurkari zitala. Baina, esan bezala, euskal laborariei nola mintza bazekiena. Garbi agertzen zien herrikideei: aberri ttipia Euskal Herri eder, fededun eta pilotazalea zuten; eta aberri handia, aldiz, Frantzia paregabea, Europaren gaina eta bikaina alde orotarik. Euskal laborari eta ofizialak, arrazoiz, urguiluz eta hantustez egon zitezkeen eskualdun eta frantses onak izateaz.
P. Lafitte buru zuen Eskualerriaren aldetarren (haiek Euskal Herriari atxikimendu gehiago zioten Frantziari baino) eta ibarnegaraitarren arteko ika-mikak, aldeak alde —historia ez da inoiz berdin-berdin errepikatzen—, Hegoaldean, Bigarren Errepublikaren garaian, jeltzale eta karlisten artean izaten zirenen antzekotzat jo litezke. Eskuindarrak denak ere, baina aberriari zegokionez, ibarnegaraitarrak jakobino frantsesak eta eskualerritarrak euskaltzale erregionalista-autonomistak.
Zirriborro historiko hori, baina, gure egungo eguneko politikak iradoki dit. Zergatik iradoki dit gure gaurko egoera politikoak duela ia ehun urteko Iparraldeko aberri ttipi/aberri handi delako dikotomia eta eskualerritar/ibarnegaraitarrar, hots, jakobino/autonomista kontrakotasuna?
Hegoaldeko egoera politikoari begia edukirik, egun Madrileko politikak hartzen du indar handiena hedabideetan, eta gure parte-hartze politikoan hedabideak dira fedabide garrantzizkoenak. Jakina, zure enpresan arazoak badituzu, edo bestelako arazo pertsonalak izatera, horiek dira zuretzat axola handienekoak; baina, bestela, interes komunari eta egoera politiko orokorrari doakionez, ez al gara batez ere hedabideetan ilustratzen? Eta egungo egunean, PP eta Vox PSOEri egiten ari zaizkion borroka politiko zikina da gailen, eta goia estatuko fiskal orokorraren dimisioarekin jo du. Madrilgo erkidegoko presidenteak eta fiskaltzak gezurra sakatu, eta UCO eta togadun boteretsuen konplizitatearekin, gezurra nagusi! Zenbat euskaldun eta euskal herritarrek ikusten dugu telebista publiko espainoleko Malas lenguas? Ikuskizun politikoa han baitago, eta ez alferrik, gero eta murgilduagoak baikaude Madrilgo politikan.
Bilbon, EH Bildu kaleak betetzen, neofrankismoa, eskuin muturra ozenki salatzeko. Une politiko honetan ez al da horixe alderdien koalizio denaren bateratzaile eta kohesionatzaile handiena?
—Gernikan ere esanguratsuki EH Bilduk aditzera eman du erregea eta PP eta Vox frankismoaren oinordekoak direla, PSOE alde batera utzirik; Alemaniako presidentea sozialdemokrata da, baina horregatik ez du estatu naziak egindako sarraskietatik libre ikusten bere alderdia eta estatu alemana. Francoren erregimenaren estatutik 1978kora hausturarik gabe igaro zen, gauza batzuk erreformatuz eta beste batzuk erabat mantenduz!— Horretantxe sentitzen dira batuen eta konbentzituen. Egia da PSEk eta EAJk hesia jartzen diotela aipatutako koalizioari EAEn lan politiko txukuna egiteko, baina azken buruan, koalizioak Madrilen egiten duen lanarekin, Espainiako politikari ekarpena egiten dio, kontraprestazio abertzalerik gabe, printzipio ezkertiarren izenean; eta, gisa denez, eskuin neofrankista zitala agintera iristeko izuak bulkaturik.
Eusko aberriari Espainiako Estatuan autonomia zabala opa dion alderdira etorririk, antiautoritarioenak eta neofrankisten zigorrik handiena berak direla aldarrikatzen dute, eta ez bildukideak. Horrenbestez, norgehiagoka elektoral antzuan ikusten ditugu abertzale direlako alderdiak eta zeharka estatu inperialista oinperatzaileari mesede egiten. Sozialista espainolei besotik helduta, estatuaren ordezkariei leialtasuna eskainirik, aberri handiaren sendotzaile gertaturik.
Neurri gogorrak behar dituen gure aberri (ttipiari) puskak ematen dizkiote eta batere behar ez duen aberri handiari zatirik hoberenak, PSOE-PSEren eskutik. Euskararen lege zaharkituak benetan euskararen mesedetan eraberritzeko premia larria dago eta Madrildik politikoki deslotzen joateko ere bai, baina EAJren eta EH Bilduren politika amankomunik ez dago EAEn, bereziki alderdi jeltzalearen aldetik. Bien bitartean, aberri ttipia gehienbat (euskal/erdal) folklorez elikaturik daukagu.
Eta euskal herritarrok? Badaude talde sektorial antolatuak, baina, batez ere, geure interes partikularretara irauliak, eta politika ikuskizun moduan bizi izanik; hartaraxe erakarri baikaituzte hedabideek, eta politikariekin gero eta konfiantza gutxiago eta desatxikimendu gehiago baitugu, eta ezaxola gehiago gure herriaren (gure herria?) etorkizunarekiko.
Lafitteri buruzko lanean niharduela, oso urrunekotzat eta gainditutzat jotzen nuen aberri ttipi/handiaren arteko bereizkuntza; egungo egoera politikoak, aldiz, huraxe dakarkit gogora tematsuki!
