Pablo Picassoren Gernika izan zen nire bizitzako lehen koadroa, arreta handiz behatu nuen lehena, beldurra sentiarazi zidan lehen koadroa ere bai, nahiz eta garai hartan ez jakin nire begiek ikusten zuten horrek zer esan nahi zuen. Uste dut hemen guztiok ezagutzen dugula aipatzen dudan koadroa. Gaur egun Madrilen, Reina Sofia museoan ikusgai dagoen obra bat, nahiz eta azken hamarkadetan Euskal Herrira ekartzeko eskaerak egin diren, bonbardaketaren biktimentzako erreparazio sinboliko keinu gisa.
Nire amaren aldeko aitona-amonek bazuten, eta oraindik ere badute, puzzlezko erreplika erraldoi bat etxeko pasilloan. Beti gustatu izan zait; are gehiago, gogoratzen dut 16 urte ingururekin nire aitonari bere testamenduan koadroa nire izenean jartzeko esateko lotsagabezia izan nuela. Gainera, egongelako apalean gordetzen zituen liburu guztiak niretzat uzteko ere eskatu nion. Ez zitzaion askorik gustatu nire proposamena, ez hainbeste heriotzaren etorkizun saihetsezina aipatzearen zakarkeriagatik, erantzun zidan esanez ez zela justua izango familiako beste norbaitek koadroa nahi izango balu. Arrazoizkoa dirudi.
Horrela, Gernikako bonbardaketa izan zen Espainiako Gerra Zibilari buruz entzun nituen lehen istorioetako bat, baita Francok nire herriaren aurka egindako zapalkuntzari buruzkoa ere. Txikia nintzenean, ezin nuen ulertu nola gertatu zitekeen halako basakeria bat, beldurra ere sentitzen nuen berriro gerta zitekeela pentsatzean, telebistako albisteetan ikusten nituenean Espainiako Estatua gobernatzen zuten politikari magufoak, gaur egun ere halakoak direnak.
Suntsitutako hiriak, izenik gabeko gorputzak, seme-alabak besoetan dituzten amak ikusten ditugun bakoitzean, ez da gehiegizkoa esatea pintzelkada beraren bertsio berriak ikusten ari garela
Sentitzen nuen ez zegoela ihesbiderik: berdin zen nork gobernatzen zuen, edozein momentutan ikus genezakeela berriro albisteetan nola erortzen diren milaka lehergai zerutik populazio zibil babesgabearen gainera. Zorionez, aspaldi ez da halakorik gertatzen gure lurraldeaz ari bagara. Hazi ahala, ohartu nintzen bonbek, hemen hildakorik eragiten ez badute ere, oraindik gorputz errugabeen gainera erortzen jarraitzen dutela milioika kilometrotara.
Ezagutzen ez dudan jendea, nire antzekoa izan daitekeena, baina Picassok irudikatutako bonbardaketako biktimak ezagutzen ez nituen bezala, gaur egungo biktimen zifrek sorrarazten didate lehen aldiz koadro hori ikusi nuenean sentitu nuen bera.
Gernikak ez du 1937an gertatutakoa soilik kontatzen, gaur egun gertatzen denari buruz ere hitz egin dezake: min kolektiboa zifra bihurtzen den bakoitzean, suntsipena kausa handiago baten izenean justifikatzen den bakoitzean, edo begiratzeak zer ez ikustea aukeratzea eskatzen duen bakoitzean.
Herri bat suntsitzeaz gain, Kondor Legioak gerra egiteko modu bat inauguratu zuen. Eraso sistematikoak, populazio zibilaren aurkako sarraskiak, beldurra estrategia militar gisa erabiltzea… eta hori guztia argi dago gaur egun ere indarrean dagoela gaur egungo gerrak ikusita.
Suntsitutako hiriak, izenik gabeko gorputzak, seme-alabak besoetan dituzten amak ikusten ditugun bakoitzean, ez da gehiegizkoa esatea pintzelkada beraren bertsio berriak ikusten ari garela. Berdin dio non gertatzen den hondamendia: hizkuntza bisuala ezaguna zaigu jada, edo ezaguna zela uste genuen, axolagabekeriak eta interes faltak harrapatu aurretik. Kezkagarriena da izua ez gelditzen ikasi dugula, benetan ikusi gabe begiratzen dugula, errepikapenak pixkanaka gure enpatia gaitasuna higatu balu bezala.
Txikitan sentitzen nuen beldurra, halako zerbait berriro hemen gerta zitekeela imajinatzean, gehiegizkoa edo absurdua iruditu zitekeen. Orain ulertzen dut arazoa ez zela hori. Benetako arazoa da, hemen etorkizun apokaliptikoak imajinatzen ditugun bitartean, milaka haur hori bizitzen ari direla. Guk distantzia dugu halako eszenatokiak aukera gisa pentsatzeko; haiek, ordea, egunero bizi dituzte.
