Hasiera batzuek promes baten antz handia dute. Irailero, ikastetxeetako jolastokiak ahots, motxila, nerbio, berriz elkar aurkitze eta besarkadaz betetzen direnean, gure gizarteak aukera berri bat du funtsezko zerbait gogoratzeko: heztea ez da soilik ezagutzak transmititzea. Heztea etorkizuna eraikitzea da.
2026-2027 ikasturtea hasi da. Milaka haur eta gazte itzuli dira ikasgeletara hezkuntza etapa guztietan. Batzuek berriz elkartzeko ilusioarekin egingo dute; beste batzuek erronka berriei, lankide berriei edo etorkizunari buruzko erabaki garrantzitsuei aurre egingo diete. Eta izango dira lehen aldiz eskola bateko atea gurutzatzen dutenak, abentura eta bertigo pixka bat izango dutelarik. Familientzat berdin gerta daiteke. Askatzen den esku bat, segurtasun bila dabilen begirada bat, harrera egiten duen maistra edo maisu bat, ixten den ate bat, eta, beste aldean, istorio berri bat hasten da.
Ikasle bakoitzaren atzean espediente akademiko bat baino askoz gehiago dago. Mundua ezagutzen ikasten ari den pertsona bat dago, baina baita bere burua ezagutzen ere; elkarrekin bizitzen, erratzen, galdetzen, entzuten, errespetatzen eta izan daitekeena aurkitzen. Emile Durkheimek, soziologiaren aitatzat jotzen direnetako batek, hezkuntza fenomeno guztiz sozial gisa ulertu zuen, eta gizarte batek belaunaldi berriei ezagutzak, arauak eta balioak transmititzeko funtsezko mekanismoetako bat bezala. Haren intuizioak erabat egungoa izaten jarraitzen du: haur bat hezten dugunean, ez gara haren etorkizun indibidualean soilik ari; komunitatearen etorkizunean ere esku hartzen ari gara.
Horregatik, hezkuntza ezin da bigarren mailako gaia izan, ezta interes alderdikoien etengabeko borroka ere. Aurrera egin nahi duen gizarteak hezkuntza sendoa, inklusiboa, zorrotza eta gizatiarra behar du. Eta, batez ere, ulertu behar du heztea zeregin partekatua dela: irakasleak, administrazio eta zerbitzuetako langileak, familiak...
Nazioarteko ebidentziak urteak daramatza irakasle kualifikatuak, motibatuak, aintzatetsiak eta behar bezala lagunduak izatearen garrantzia adierazten. Unescok uste du irakasleak funtsezko pieza direla kalitatezko hezkuntza bermatzeko, eta, gainera, ohartarazi du beharrezkoa dela irakasleen lanbidea indartzea eta duintzea. Irakasle onak matematika, hizkuntza, zientziak, historia edo teknologia irakasteaz gain, ahalegintzea merezi duela ere irakasten du; akatsa ikaskuntzaren parte dela; desberdin pentsa dezakegula, elkar errespetatzeari utzi gabe; jakin-mina adimen modu bat dela eta inork ez lukeela atzean geratu behar.
Ezin diegu eskatu irakasleei epe luzerako hezkuntza proiektuak eraikitzeko, hezkuntza legeak ziklo politikoen erritmora aldatzen diren bitartean. Ezin diegu familiei ziurtasunik eskatu sistemak ziurgabetasun iraunkorra transmititzen badu
Baina eskola bat ez dute ikasgela baten barruan irakasten dutenek bakarrik eraikitzen, funtsezkoak dira administrazioan lan egiten dutenak, espazioak zaintzen dituztenak, jantokiak prestatzen dituztenak, garraioan laguntzen dutenak, behar espezifikoei erantzuten dietenak, orientatzen dutenak, garbitzen dutenak, ikastetxeak funtzionatzen mantentzen dituztenak. Langile horiek guztiak hezkuntza komunitatearen parte dira eta gure aintzatespena merezi dute.
Eta familiak daude, lehen eskola. Bertan hitz egiten, partekatzen, itxaroten, nahi izaten, mugak jartzen eta bestea ezagutzen ikasten da. Eskolak ezin ditu familiak ordezkatu eta familiek ezin dute eskola ordezkatu. Elkarri entzun, elkar errespetatu eta lagundu beharra dute biek. Familia eta ikastetxea norabide berean doazenean, irabazten duena beti ikaslea baita.
Paulo Freirek, XX. mendeko pedagogo handienetako batek, elkarrizketan, parte hartzean eta kontzientzia kritikoan oinarritutako hezkuntza defendatu zuen, gizarte eraldaketari lotutako zeregin guztiz etiko gisa ulertuta. Agian gaur ideia hori berreskuratu beharko dugu: heztea ez da buruak betetzea, baizik eta mundua ulertzeko eta bertan arduraz parte hartzeko gai diren pertsonak heztea. Eta nola ez, hezkuntzak politika behar du, baina ez luke politika alderdikoiaren bahitu bihurtu behar. Eztabaida behar dugu, noski. Desadostasuna, ebaluazioa eta funtzionatzen ez duena zuzentzeko gaitasuna behar ditugu. Baina zoru komun bat ere behar dugu. Ezin diegu eskatu irakasleei epe luzerako hezkuntza proiektuak eraikitzeko, hezkuntza legeak ziklo politikoen erritmora aldatzen diren bitartean. Ezin diegu familiei ziurtasunik eskatu sistemak ziurgabetasun iraunkorra transmititzen badu. Ezin diegu ikasleei eskatu hitz egiten ikasteko, baldin eta helduok ez bagara gai gure desberdintasunen gainetik egon beharko lukeen horri buruzko akordioak lortzeko. Hezkuntzak adostasun sozial eta politiko handia merezi du, eta horrek ez du esan nahi denok berdin pentsatu behar dugunik, baizik eta funtsean bat etorri behar dugula: aukera berdintasuna, inklusioa, pentsamendu askatasuna, pertsona bakoitzaren duintasunarekiko errespetua, bizikidetza, ahaleginaren kultura, elkartasuna, justizia soziala, zientziaren eta ezagutzaren defentsa, ingurumenarekiko errespetua eta erantzukizun demokratikoa.
Unescok, hain zuzen ere, hezkuntzaren kontratu soziala berritzeko beharra planteatu du, kalitatezko hezkuntzarako, lankidetzarako, elkartasunerako, ekitaterako eta erantzukizun kolektiborako eskubidea bere erdigunean kokatuta.
Ikastolak historikoki ezaugarritu dituzten balioetako batzuekin sakonki lotzen dituzten printzipioak dira: lankidetza, komunitatearen parte hartzea, ingurunearekiko konpromisoa, eraikuntza kolektiboa eta heztea partekatzen dugun erantzukizuna dela ulertzea.
Abiadurak, ziurgabetasunak, adimen artifizialak, eraldaketa teknologikoak, gizartearen polarizazioak eta ingurumen erronka handiek markatutako mundu batean, lankidetza are garrantzi handiagoa hartzen duen dimentsioa da, hezkuntza komunitate bat indartsuagoa baita pertsona bakoitzak dakiena ekartzen duenean eta besteengandik behar duena jasotzen duenean.
Informazioa eta ezagutza bereizteko irizpidea duten gazteak behar ditugu; jasotzen dutena zalantzan jartzeko pentsamendu kritikoa, desberdina ulertzeko enpatia, arazo konplexuak konpontzeko elkarlanerako gaitasuna eta dakitena zertarako eta nola erabili erabakitzeko balioak dituzten gazteak.
Ikasturte berri honek elkarrekin bidean aurki gaitzala, ilusioz, konfiantzaz eta konpromisoz. Gure eskolek eta ikastolek egunero ikasteko, hazteko eta etorkizun hobea elkarrekin eraikitzeko aukera berriak izan daitezela. Heztearen zeregin ederra egunero posible egiten duzuenoi, nire desiorik onenak.
