1813ko udan, Espainiako Independentzia Gerraren testuinguruan hiria defendatzen zuen Napoleonen armadaren aurka borrokatzen ziren tropa aliatuek (britainiarrak, espainiarrak eta portugesak) setiatu eta hartu zuten Donostia. Donostiarentzako ondorioak suntsitzaileak izan ziren. Wellingtongo dukea buru zuen armada aliatuak, Donostia ia erabat suntsitu zedin eragiteaz gain, biztanleria zibilari zigor latza ezarri zion.
Zorigaiztoko egun haietan, arpilatzeak, hilketak eta emakume eta neskatoen bortxaketa ugari gertatu ziren. Gasteizko Andre Maria Zuriaren plazan, Gasteizko batailari eskainitako hamahiru metroko monumentua dago. Gudu hartan, 1813ko ekainaren 21ean, armada aliatuek Napoleonen armada garaitu zuten, geroago Donostian gertatuko zen bezala. Hala ere, armada salbatzaile hori bera izan zen, handik gutxira, aipatutako abusu larriak egin zituena Gipuzkoako hirian eta hiritarren aurka. Gainera, absolutismoa berrezartzea erraztu zuen.
Gasteizko batailaren monumentua 1917an inauguratu zen, gertaera haiek izan zirenetik ehun urte pasatxora, Espainiar Estatuko krisi politiko eta sozial sakonaren testuinguruan. Urte haietan langileen gatazkak, grebak, erreforma politikoen eskaerak, ustelkeria eta Europan Lehen Mundu Gerraren ondorioz sortutako agertoki asaldatua izan ziren nagusi.
Nola da posible Gasteizko Udalean ordezkaritza duten alderdi politiko guztiek monumentu horren zaharberritzea babestea? Kasu honek ez al du merezi, gutxienez, gogoeta kolektibo bat ikusteko gure herrian zer ospatu eta zer gogoratu nahi dugun?
Testuinguru horretan, Alfontso XIII.aren erregealdiak batasun nazionaleko sinboloak sustatu nahi zituen, kohesio soziala eta nortasun kolektibo jakin bat indartzeko. Leku batzuetan heroiak eta garaipen historikoak oroitarazten zituzten monumentuak sustatu ziren. Gasteizen kasuan, monumentuak aliatuen garaipen militarra goraipatu eta espainiar abertzaletasunaren sentimendua elikatu nahi izan zuen.
2026an, egungo euskal gizartearen barruan, Donostian egindako ankerkerien erantzule den armadaren garaipen militarra ospatzen duen monumentu bat Gasteizko erdigunean mantentzea, pertsona batzuentzat, anakronikoa ez ezik, guztiz desegokia eta iraingarria ere bada. Batailaren garaileak irudikatzen dituen irudi alegoriko femeninoa duen monumentuak kontraste mingarria egiten du armada aliatu horien mendekuak Donostian bortxatu eta erail zituen emakume eta neskatoen oroitzapenarekin.
Horren aurrean, ezinbesteko galderak sortzen dira: noiz arte egongo da plazaren bihotzean halako krimenen erantzule diren armaden omenaldia? Historia zuritzeko edo isilarazteko saiakera baten aurrean gaude? Hau ez al da sentsibilitate historikorik ezaren erakusgarri? Nola da posible Gasteizko Udalean ordezkaritza duten alderdi politiko guztiek monumentu horren zaharberritzea babestea? Kasu honek ez al du merezi, gutxienez, gogoeta kolektibo bat ikusteko gure herrian zer ospatu eta zer gogoratu nahi dugun?
