Egunotan, 1981eko otsailaren 23ko estatu-kolpe saiakerari buruzko dokumentuen inguruko sekretua bertan behera uztea ospatzen ari dira. Dokumentu hauek ezagututa, edozein irakurle zorrotzek egingo duen galdera hauxe da: dokumentuak horiek badira, zergatik gorde ziren hainbeste denbora sekretuan?
Jakina, gertaera horien azterketa gai desberdinekin lotuta egin daiteke, eta horietako bat da haien eragina auzi nazionalean eta, nahitaez, Estatuaren antolaketaren ideian eta praktikan. Jakina da 1978an Espainiako Konstituzioak Estatu eredu bat aukeratu behar izan zuela, eta hori konfederala, federala, autonomia elkargoetan oinarritutakoa, eskualdekoa, zentralizatua eta abar gisa defini genezake.
1978ko Konstituzioa nahasketa bat izan zen, eta horren ondorioz, teknikoki akastuna zen tresna juridiko bat sortu zen. Bere lehen ekarpena nazionalitateen eta eskualdeen existentzia aitortzea izan zen, nahiz eta ondoren nazionalitate eta eskualde horiek zer ziren definitu ez zuen. Geroago, autonomia erkidegoak arautu zituen. Autonomia erkidego horiek Autonomia Estatutu batean oinarritu ziren, hau da, estatu lege organiko batean. Konstituzioak ez zituen dauden autonomia erkidegoak ezarri, bakarrik Katalunia, Galizia eta Euskadi halakotzat aitortuz.
Giro politikoa oso korapilatsua zen. Lehen Errepublikan bezala, Espainiako Estatuko probintzia askok autonomia erkidego bihurtzeko interesa agertu zuten. Santander, Murtzia, Asturias eta Logroño horien artean zeuden. Almeriak ez zuen Andaluziaren parte izan nahi. Ezta Leonek ere Gaztelaren parte. Boterekoek, batez ere armadak, uste zuten Espainia desagertuko zela. Ez zegoen estatu bateratuaren kontzepturik.
1978ko Konstituzioak jatorri ideologiko jakobinoa zuen, eskuineko eta ezkerreko ikuspegiak hartzen zituena, eta armada estatu batasunaren bermatzaile gisa kokatzean agertu zen. Otsailaren 23ko estatu-kolpe saiakerak arreta politikoa estatuaren kontzeptura eraman zuen. Hori dela eta, adituen batzorde bat sortu zen, Konstituzioa interpretatzeko eta estatuaren antolakuntzarako alternatiba bat proposatzeko ardura zuena. Hori guztia, noski, Konstituzioa aldatu gabe egin behar zen.
Otsailaren 23ko estatu-kolpe saiakeraren ondorioz, besteak beste, Estatu boterea berretsi da, estatu autonomikoaren ereduaren bilakaeraren aukeren ahultzea eta estatuko alderdi nagusien aparatu zentralen nagusitasuna gertatu da
Batzorde horren aholkuari jarraituz, Espainiako Parlamentuak (Gorte Nagusiak) Lorafna izeneko legea onartu zuen. Lege hori konstituzioaren aurkakoa zela adierazi zuten, nahiz eta bere ondorioak nabarmenak izan. Estatuko botereek Estatuari kohesioa emango zioten esparru juridiko bat eraikitzeko beharra aitortu zuten. Horretarako, Autonomien Estatuaren eredua kontrolatzeko eraikuntza juridikoak garatu zituzten. Prozesu honetako eragile nagusiak auzitegiak izan ziren, batez ere Espainiako Auzitegi Konstituzionala eta Espainiako Auzitegi Gorena, Espainiako Parlamentuarekin batera. Beharrezkoa izanez gero, estatuaren indarkeria erabil zitekeen, Kataluniako independentzia mugimenduko prozesuan argi eta garbi frogatu zen bezala.
Otsailaren 23ko estatu-kolpe saiakerak, beraz, Estatua bere ahultasunaz jabetzeko balio izan zuen, eta horri erantzun behar izan zion. Ondorioz, besteak beste, Estatu boterea berretsi da, estatu autonomikoaren ereduaren bilakaeraren aukeren ahultzea eta estatuko alderdi nagusien aparatu zentralen nagusitasuna gertatu da. Horri gehitu zaio indarraren erabilerari edo autonomia ezabatzeari buruzko lotsa galtzea, beharrezkoa izanez gero eskualdeko parlamentuen eta gobernuen funtzionamendua eten eginez.
Otsailaren 23ko estatu-kolpe saiakera estatu egitura demokratiko eta autonomo baten garapena nahi ez zuten eta hura eragozteko edozer egiteko prest zeuden sektore sozial, politiko, ekonomiko, burokratiko, erlijioso eta ideologikoen existentziaren adierazpena izan zen.
Hala ere, azken urteotan sistema politikoaren bilakaera izan da Ibarretxeren Estatutu Berrirako Proposamena edo Kataluniako independentzia mugimendua bezalako ekimen politikoen zapuztea ekarri duena. Otsailaren 23ko estatu-kolpe saiakera estatu-kolpe saiakera traketsa izan zen, baztertu behar ez dena, baina ez zuen eragin nabarmenik izan Espainiako elite mota guztietakoek zuten Estatuaren kontzepzioan. Elite horiek bazeukaten betidanik kontzepzio hori. Errepublikanismo federala aspaldi lurperatuta zegoen.
