ETB2ren kasuak hizkuntza-paradoxa nabarmen eta kezkagarri bat erakusten du azken urteetan Euskal Autonomia Erkidegoan eta Euskal Herri osoan: euskararen ezagutza etengabe eta modu iraunkorrean hazi den bitartean, haren erabilera soziala geldirik dago edo atzera egiten ari da zenbait esparru giltzarritan.
Harrigarria da egoera kezkagarri hau —hamarkada gutxiren buruan euskararen ohiko erabilera desagerraraztera irits litekeena— ez izatea azterketa serio baten xede inplikatutako erakunde guztien aldetik. Disfuntzio honen kausen artean, bada gutxitan jorratzen den bat: ETB2ren hizkuntza-iragazgaiztasuna. EITB taldeko kate ikusiena eta, beraz, eragin sozial handiena duena izanik, herritar oso elebidunengan gaztelaniazko murgiltze-eredu iraunkorra ezartzeak kalte egiten dio euskararen erabilera sozialari.
ETB2k berrogei urtetik gora daramatza gaztelaniazko hizkuntza-murgiltze eredua aplikatzen, gaur egungo errealitate soziolinguistikoarekin bat ez datorren testuinguru baterako diseinatua. Sortu zenean, euskaldunen tasa gaur egungoa baino askoz txikiagoa zen. Gaur egun, ordea, 50 urtetik beherakoen ia %50ek badaki euskara, eta 25 urtetik beherakoen artean portzentajea %75 ingurura igotzen da. Hala ere, ETB2n euskarak baztertuta jarraitzen du, eta muturreraino iritsi da, ohiko euskaldunak gaztelaniaz aritzera behartzeraino.
Eredu honek ez du soilik herrialdeko errealitate soziolinguistikoa ezikusten; aktiboki kaltegarria ere bada. EITB erakunde publikoa da, Eusko Jaurlaritzaren Kultura eta Hizkuntza Politika Sailaren menpekoa, eta bere sorrera-arrazoietako bat euskara eta euskal kultura sustatzea da. ETB2k ez luke agindu hori beteko; aitzitik, kontrako norabidean doa. Ez du kate komertzial pribatuekin lehiatu beharrik; haren eginkizuna zerbitzu publikoa da. Hala ere, ETB1ek baino bost aldiz ikusle gehiago dituen kateak gaztelaniazko murgiltzea eskaintzen die, herrialdearen irudi okerra helaraziz: euskara bazterrekoa, gutxi erabilia eta ez ezinbestekoa balitz bezala.
Ondorioak larriak dira. Gaztelaniazko murgiltze honek euskaldunen artean euskararen erabilera jaistea eragiten du, hizkuntza ikasten ari direnen edo ikastea pentsatzen dutenen artean etsipena sortzen du, eta herritarren sektore zabalak urruntzen ditu euskararen erabilera normal eta naturaletik. Hitz batean, ETB2 hizkuntza-desertziorako faktore bihurtzen da.
Euskaldunen artean euskararen erabilera jaistea eragiten du, hizkuntza ikasten ari direnen edo ikastea pentsatzen dutenen artean etsipena sortzen du. Hitz batean, ETB2 hizkuntza-desertziorako faktore bihurtzen da
Kezkagarriena da neurri zuzentzaileak gaur egun erraz ezar daitezkeela. Ez da hizkuntza bat besteaz ordezkatzea, baizik eta herrialdearen errealitate elebiduna islatzea: euskara eta gaztelania programa beretan, modu naturalean, gizarteak egiten duen bezala, nahasian erabiltzea. Grabaturiko saioetan, nahikoa litzateke parte-hartzaile bakoitzak nahi duen hizkuntzan aritzeko aukera izatea; horrek, gainera, Iparraldeko euskaldunen parte-hartzea erraztuko luke. Gaztelaniazko azpitituluek ulermen osoa bermatuko lukete.
Filmen eta telesailen kasuan, jatorrizko bertsioaz gain, euskaraz eta gaztelaniaz ere eskaini litezke, bi hizkuntzetan aukeratzeko moduko azpitituluekin, Arte bezalako telebista kate eleaniztunen ereduari jarraituz. Egungo telebista guztiek ahalbidetzen dute aukera hori. Onura gehigarria nabarmena litzateke: milaka lagunek euskara hobetuko lukete hizkuntza honetan filmak eta telesailak gaztelaniazko azpitituluekin ikusita, hamarkadetan zehar ingelesa ikasi den modu berean.
Zuzeneko saioetan, albistegiak barne, teknologiak dagoeneko eskaintzen ditu irtenbide eraginkorrak. Adimen artifizialak kalitate handiko aldibereko itzulpenak ahalbidetzen ditu; ez da onargarria euskara ohikoan erabiltzen duten herritarrek komunikabide publiko batean hizkuntza aldatzera behartuta egotea. Beraz, desiragarria eta normala litzatekeen hizkuntza-iragazkortasun honek ez du arazo tekniko handirik; auzi estrategikoa da, batez ere.
EITB eta Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politika Saila —zeinaren menpe baitago— egoera honen aurrean axolagabe baleude edo egokia dela iritziko baliote, bide egokia litzateke Eusko Legebiltzarrak, EITBren markoa jasotzen eta arautzen duen erakunde gisa, ETB2ren egiturazko erreforma bat aztertzea —eta, agian, EITB talde osoarena—, herrialdearen egungo errealitate soziolinguistikoarekin koherente izan dadin eta euskararen erabilera sozialerako elementu kaltegarri izateari utz diezaion. ETB2ren erreforma hori premiaz ezarri beharko litzateke, zailtasun handirik gabe, gure erakundeen esku baitago erabat; eta bere sorrera-arrazoiarekin kontrako norabidean jarduteak ez luke diru publikoarekin finantzatua izan beharko.
