Euskal Herrian aspaldiko hitza dugu, ia magikoa: auzolana, komunitate bereko pertsonen arteko elkarlana inon ez bezala adierazten duena. Hori bezain enblematikoa den beste bat ere badugu: batzarrea, komunitate bati, herri bati eragiten dioten erabakiak hartzean funtzionatzeko modu partekatu bat jasotzen duena.
Bi hitzek batera definitzen dute gure herriko gobernantza tradizionalaren eredua, antzina-antzinatik: herritarren parte-hartzean eta lankidetzan oinarrituta hartzea erabakiak eta praktikan jartzea. Gobernantza partekatuaren eredua goraipatu egiten dute botere publikoek, baina gutxitan aplikatzen dute. Duela egun batzuk, Guggenheimeko Patronatuak ustekabean harrapatu gintuen, Urdaibain bigarren museo bat egiteari uko egiten ziola iragarriz. Bere esanetan, proiektua 17 urtez kudeatu ondoren, ezinezkoa zen instalatzea, entzute prozesu baten ondoren konturatu baitziren Urdaibaiko herritarrek ez dutela begi onez ikusten proiektua.
Azken batean, onartzen zuten 17 urte zeramatzatela proiektu bat inposatu nahian herritarrak kontuan hartu gabe, eta galdetzea bururatu zitzaien unean, urdaibaitarrek esan zietela ez zeudela ados. Jakina, ordurako, herritarrek 17 urte zeramatzaten parte hartzeko beste metodo batzuen bidez (manifestazioak, hitzaldiak, alegazioak, errekurtso judizialak, etab) haien desadostasuna adierazten. Inposaketaren gobernantzak, zeinak ez dion gure herriaren tradizioari jarraitzen (batzarre eta auzolan), herriaren aldarria aktibatzea dakar, komunaren eta parte hartzearen defentsan, eta inposaketaren aurrean.
Duela gutxi idatzitako artikulu batean Bermeoko, Muxikako eta Mundakako alkateek, Busturialdeko EH Bilduko hautetsien izenean, esan zuten gobernantza bertikaleko eredu baten heriotzaren aurrean gaudela, eta atzean geratu direla EAJk bere proiektu izarrak inposatu eta sustatzen zituen egunak. Inolako zalantzarik gabe esan zuten, eta kontrako iritzi publikoaren aurrean. Itxaropen mezua zabaldu zuten etorkizunera, esanez amaitu dela gobernantza bertikalaren eredu honen aroa. Gizarteak ikasi du, ahaldunduta dago, eta jada ez du onartuko gobernuen inposaketarik. Hala ere, aitortzen zuten oraindik badirela gobernantza demokratikoaren oinarriak alderantziz ulertu dituztenak.
Zoritxarrez, bat etorri behar dut azken iritzi horrekin eta bere ezinegonarekin, gehiengoa baitira inplikatutako herritarrak entzun gabe alderdi eta erakundeen bulegoetan erabakitzen diren proiektuak, batzarrerik eta auzolanik gabe. Halaber, arrazoia dute esaten dutenean erakunde horiek, proiektua bideragarri egiteko, legedia eta hirigintza planak aldatzen dituztela, legez ezinezkoa zena posible eginez. «Botoak ditugu», esaten dute, eta, beraz, «Guk egiten duguna demokratikoa da».
Gogoan dut Itoizko Koordinakundeak proiektua auzitegiek baliogabetzea lortu zuenean, legea betetzen ez zuelako, Nafarroako Parlamentuak legedia aldatu zuela legezko bihurtzeko. Eta hor dago: nagusitu egin zen. Gobernantza bertikalak kaltetutako komunitateak kontuan hartu gabe indarrean jarraitzen duen proiektuak errepasatuko bagenitu, edozein egunkaritako orrialde batzuk beharko genituzke. AHT, Esako handitzea, Muga meategia, Erdizeko harrobia, Castejongo zentralak, Tuterako lohien araztegia, biometanizazio planta batzuk, instalazio ugari orubeak, instalazio eoliko pila bat, tentsio oso altuko lineak, zaborren errausketa zementerak... Nafarroako eta EAEko Gobernuen gobernantza bertikalaren inposaketarekiko erresistentzia herrikoiaren adibide batzuk dira denak. Batzuetan udalen laguntzarekin, eta beste batzuetan udalen aurka. Badira adibide gehiago ere: legeak neurrira onartzea; udalaz gaindiko plan bereziak ezartzea; eta hirigintza planak aldatzea, esaterako.
Urdaibai herri mugimenduaren garaipena da, baina, zoritxarrez, ez da gobernantza bertikalaren amaiera. Gainerakoei itxaropena ematen digu, inposizioa garaitzea posible dela, baina ez da gobernantza horizontalaren, auzolanaren eta batzarraren adibide bat. Arrazoiaren eta denboraren erresistentziaren eta iraunkortasunaren adibide bat da.
Gainera, gobernantza bertikalak gero eta jarraitzaile gehiago ditu erakundeen artean, eta alderdien arteko itunak ugaritu egin dira. Tamalez, beren estatutuetan gobernantza parte hartzailea lelo gisa duten alderdiek men egiten diete bertikalistei, haiekin adosten dute, haiek ere inposaketaren kluba lodituz. Iruñean adibide garbia ikus dezakegu EH-Bilduk PSN eta Geroa Bairekin ituna egiten duenean, eta Erorien esanahi berria bertikalki inposatzea erabakitzen duenean. Legea eta hirigintza aldatzen dira beraien erabaki bertikalak inposatzeko, batzarrik eta auzolanik gabe. «Gehiengoa dugu Osoko Bilkuran eta Parlamentuan, eta PSN, EH Bildu eta Geroa Bairen artean hitzartu duguna egingo dugu», diote.
Agian, Busturialdeko EH Bilduko alkateek Joseba Asiron Iruñeko alkateari dei diezaiokete, eta gobernantza bertikalaren eta partekatuaren arteko aldea azaldu.
