XX. mendeko nafar politikaririk garrantzitsuenak, Don Manuel de Irujok, Gerra Zibilean Justizia ministroa zenak, euskal kristau-demokrata eta harroz nafarra izan zenak, erbestetik Venezuelako Radio Euzkadi klandestinora ekarpenak bidaltzen zituen, Iñaki Anasagastik altxor gisa gordetzen dituen idatzizko hitzaldiak.
Nafarroako lehoiak, 1971ko abuztuaren 5ean, kronika historiko haietako batean, Sabino Aranari eta abertzaletasunaren jatorriari buruz hitz egiten zuen, era honetan: «Sabinoren eta Nafarroaren arteko Gamazadako kontaktua euskal nazionalismoaren jarduera politikoen abiapuntua da. Gamazadaren kontzentrazio handiaren ondoren ospatu zen Larrazabaleko Zinak eztabaida garratza eragin zuen...». Jarraian, honako hau gogoratzen zuen Irujok: «Gamazadak motiboa, arnasa, indarra eta garrantzia ematen dizkie Bizkaitarraren lehen aleei».
Bizkaitarra jatorrizko egunkari nazionalistatik Aranak 1894ko otsailaren 18an Castejonen bizi izanari buruz idatzitakoa erreproduzitzen du Manuel de Irujok: «Inongo begik ez zuen ikusi, inongo belarrik ez zuen entzun, inongo hizkuntzak inoiz ez zuen kontatu herenegun herri honetan gertatu zenaren antzekorik, non ez baita harritzekoa halako gertaera handien berri ematen duen historialaririk ez izatea».
Gogoratu behar da Sabino, bere anaia Luisekin eta Daniel de Irujorekin batera (Manuelen aita eta Aranaren abokatu defendatzailea zein laguna), Castejonera joan zela Bilbotik, Madriletik trenez itzultzen ziren komisionatu nafarrei egindako harreran parte hartzera. Hain zuzen, Sagastako gobernu espainiarreko Gamazo ministroak burutu nahi zuen desforuaren aurrean planto egin zuten komisionatuei eginiko ongietorrian.
Foruak goratzeko ekitaldi jendetsuan lurralde guztietako euskaldunak, baita katalanistak ere, izan ziren, eta Euskal Herri handiaren elkartasun eta senidetze erakustaldi indartsu erraldoia izan zen. Euskal Herri hori Sabino Aranak politikoki Euzkadi bezala ulertu zuen, gaur egun arte arrakasta eta onarpen orokorra izan duen ideia (nahiz eta, gaur, batzuek, interesagatik edo ezjakintasunagatik, Euzkadi hitza Zazpiak-Bat kontzeptua bilduz, euskaldunen guztien aberritzat hartu izana ahaztu nahi duten).
Abertzaletasuna, hasierako bizkaitar bertsioan, Larrazabaleko sabindar diskurtsoarekin aurkeztu zen gizartean, hala nola Castejonen, Nafarroako erriberan, piztu zen bere panbaskismoan
Castejonek gogor jo zuen defentsa foralean eta nortasunean, hispaniar mehatxu homogeneizatzaile tematiaren aurrean. Castejon elkargune eta aldarrikapen bateratzaile bihurtu zen.
Manuel de Irujoren funtsezko hausnarketan nahi dugu arreta osoa jarri. Hau da, 1893ko ekainaren 3an Bilboko txakolin baserrian egindako Larrazabaleko Zinaren lehen urteurrenaren ospakizunean, Gamazada halabeharrez presente jarri zuen Sabino Aranak, non eta bere proiektu politiko berriaren oinarriak azaltzean.
Gamazadak Aranaren pentsamenduan izan zuen eragin hori azpimarratzen du Irujok, zalantzarik gabe esan baitaiteke Nafarroako Castejonen egotea erabakigarria izan zela Aranarengan bere burua konbentzitzeko eta, ondoren, euskal gizarte osoa konbentzitzen saiatzeko, foru-lurraldeen interesen bat-egitean, partekatutako historian eta kulturan oinarritua, lurralde guztiak barne hartzen zituen mugimendu politiko berri batean gauzatu behar zela.
Abertzaletasuna, hasierako bizkaitar bertsioan, Larrazabaleko sabindar diskurtsoarekin aurkeztu zen gizartean, hala nola Castejonen, Nafarroako erriberan, piztu zen bere panbaskismoan, 1894ko Gamazadako ekitaldi gogoangarri hartan, non Arana anaiek, jada, ikur bat eraman zuten, Sabinok handik gutxira asmatuko zuen euskaldun guztien banderaren antzekoa, ikurrina izango zena, Euzko Alderdi Jeltzalearen sorrerarekin batera gizarteratuko zena.
2026. urte honetan, 132 urte betetzen dira Gamazadatik eta 133 Larrazabaleko Zinetik, euskal ideia nazionalaren jatorrian eta formulazioan ezinbestean elkartutako bi gertakari historiko haietatik. Eutsi oroimenari, eutsi lekukoari.
