Hizketa hotsa entzuten da bulegoko atearen beste aldetik, lanpetuta dabiltzala dirudi. Bulegoan, ordenagailu eramangarriak dituzte mahaiaren gainean jarrita, baita koloretako post-it papertxoak ere. Diskurtsoa oraindik prestatu gabe daukatela aitortu du Ainara Gurrutxagak (Errenteria, Gipuzkoa, 1977): «Eskerrik asko-edo esan beharko dugu behintzat!», esan du barrez. Alboan ditu Miren Alcala (Errenteria, 1983) eta Urko Redondo (Errenteria, 1977) kideak ere; egun, hirurek osatzen dute Dejabu konpainia. Gaur jasoko du taldeak Donostia antzerki saria, Itzulera lanarengatik. Donostiako Viktoria Eugenia antzokian izango da saria emateko ekitaldia, 19:00etan, eta obra taularatuko dute gero. «Ekitaldi txiki bat». Halaxe definitu dute gaurko eguna; izan ere, badute ospatzeko beste motibo bat ere: Dejabuk 25 urte beteko ditu aurten. Lankideez, lagunez eta familiako kideez inguratuta ospatzeko asmoa dute.
Donostia antzerki saria jasotzen duzuen bosgarren aldia izango da hau. Oraindik ere berezia da zuentzat?
AINARA GURRUTXAGA: Bai, berezia da. Kuriosoa izaten da, aldiro sentitzen baita berezi; horrelako gauza batera ez zara ohitzen.
MIREN ALCALA: Lanaren arabera, aldatu egiten da sentsazioa. Lan bakoitzarekin egindako bidea, ikasitakoa eta izandako bizipenak desberdinak dira, eta saria jasotzerakoan emozio desberdinak pizten zaizkigu. Itzulera bereziki obra garrantzitsua izan da guretzat; sormen prozesuan, konpainia gisa izan dugun bilakaeran... Agian sariak beste leku batzuetatik ukitu gaitu.
URKO REDONDO: Gainera, batzuetan pentsatzen duzu sari hori jasotzea bizitzan behin tokatuko zaizun zerbait dela. Lan jakin batek jendea harrapatu duelako, ikuslearekin konektatu duelako... Baina ez duzu espero berriz ere jasotzea; ustekabean harrapatzen zaitu, hein batean.
Itzulera lana, hain zuzen, etenaldi bat egin ostean sortu zenuten.
REDONDO: Egia esan, etenaldian baino gehiago, beste kontu batzuetan ibili gara Itzulera atera bitartean. Oholtzarako ez diren beste lan batzuk egin ditugu. Gogo handia pizten ziguten gauzetan esperimentatzen ibili gara. Ikasbide bat izan da guretzat, eta ziur nago Itzulera ere horren ondorio dela. Bestalde, lan hau autofikzionatua da, eta autofikzioa edozeren inguruan hitz egiteko aitzakia bat da. Nolabait, jendeaz eta orokorrean gutaz hitz egiteko lan bat da.
GURRUTXAGA: Egia da lan guztiak bereziak izan direla guretzat, gure bizitzarekin oso lotuta egon dira eta. Itzulera-rekin arrisku handia hartu genuen: geure burua zaurgarri azaltzeko, ezagutzen ez ditugun lengoaiak erabiltzeko —zinema eta antzerkia elkarrizketa horizontal batean jarri nahi genituen—, eta prest geunden horrek ekarriko zuenaren zerbitzura jartzeko. Norbera erosoen dagoen lekuan gera daiteke, baina hori ez da gure izaera.
«Itzulera-rekin arrisku handia hartu genuen: geure burua zaurgarri azaltzeko, ezagutzen ez ditugun lengoaiak erabiltzeko, eta prest geunden horrek ekarriko zuenaren zerbitzura jartzeko»
AINARA GURRUTXAGA Antzerkigilea eta aktorea
25 urte pasatu dira Dejabu sortu zenutenetik. Zertan aldatu da zuen jarduna urteotan?
ALCALA: Kristoren bidaia izan da, eta etengabeko transformazioa. Dejabu etengabe ibili da bere burua zalantzan jartzen, koherentzia bila. Uste dut transformazioa handia izanik ere muina berbera dela oraindik: zerbait oso plastikoa, oso sentikorra eta komunitarioa egitea.
REDONDO: Muinean, edozein diziplina artistikotan izan daitekeen prozesuaren parekoa izan da: barruan daukazun zerbait ateratzea. Kasu honetan, taldean egin dugu hori. Hasieran, modu inozenteagoan egiten ziren prozesuak; txotxongilo batzuk egiten hasi, hortik istorio bat sortu... eta, pixkanaka, ikasiz joan gara. Ikasi dugu istorio bat sortzen denean oholtzara nola eraman, nahiz eta bidean beti izan ditugun sorpresak. Jakintza txikiak bilduz joan gara.
Taldean lan egitea eta komunitatea aipatu dituzue. Talde lana da zuen mantretako bat.
GURRUTXAGA: Horixe da ikasi dugun gauzarik garrantzitsuena. Baita bizitzarako ere. Guk, Errenteriakoak izanda, betidanik jaso izan ditugu kultura komunitarioa eta parte hartzailea. Inplikazio sozial handia dago hemen. Ez zitzaigun egiteko beste modu bat bururatzen. Horrela ulertu dugu hasieratik.
Hala ere, asmatu beharra dago taldean ongi funtzionatzen, ezta?
GURRUTXAGA: Zoragarria izan da ulertzea talde batek nola funtzionatzen duen, bakoitzak zer behar duen, eta nola. Baina ez hori bakarrik. Galdera handi bat etorri da horren atzetik: koherentea al da taldean ondo moldatzea sorkuntzan, baina prekaritatean oinarritzea?
ALCALA: Sistemaren egiturarekin topo egin dugu askotan.
GURRUTXAGA: Bai, eta horrelakoetan, zeure buruari galdetzen diozu: «Neure burua prekarizatuz, ze indar daukat nik gizarte honetan existitzeko?». Gogoeta sakona egin behar izan dugu urteetan, ekonomia bat integratzeko, zaintzaren izenean.
REDONDO: Hori aldaketa handi bat izan da urte hauetan. Zaborretatik hartutako sofen materialarekin egiten genituen txotxongiloak. Baina profesionalizatuz joan gara, eta jendearekin sortutako harremana ere bada harreman profesional bat. Hori zaindu beharra dago, eta geure burua ere bai, baita ekonomikoki ere.
«Zirrara sortzen diguten gauzak egiteko joera dugu, eta zirrara hori besteei eskaintzekoa. Ikerketan eta bilaketan ibili gara beti, esploratzaileak bezala»
MIREN ALCALA Antzerkigilea eta aktorea
Aipatu duzue Itzulera sortu aurreko urteetan beste lan batzuetan aritu zinetela. Izan ere, ez zarete antzerki sorkuntzan bakarrik aritzen.
REDONDO: Hori da. Batetik, Antzerki Labea deitutako antzerki eskolan aritu gara hamar urtez, Errenterian. Guk ikasitako gauzak praktikan jarri ditugu, eta jendearekin ikasten jarraitu. Oso polita izan da, antzerkiaren bidez komunitate bat sortu baitugu Errenterian. Bestela ere, tailerrak eman izan ditugu, monografikoak egin...
GURRUTXAGA: Egia da ez dugula geure burua bakarrik antzerki konpainia gisa ikusi. Antzerkia oso modu hedatuan ulertu dugu beti. Antzokietan aritzea plazer hutsa da, baina beti irten gara kalera, eta lan asko egin dugu materialekin.
ALCALA: Zirrara sortzen diguten gauzak egiteko joera dugu, eta zirrara hori besteei eskaintzekoa. Ikerketan eta bilaketan ibili gara beti, esploratzaileak bezala. Istorioak berak ezartzen du forma: izan daiteke instalazio bat, audiogida bat...
REDONDO: Aldaketa moduan, azken urteetan norbaiten zerbitzura sortutako gauzak ari gara egiten.
Eta nolakoa da besteen esanetara lan bat sortzea?
REDONDO: Lehen gehiago eskatzen zizkiguten honelakoak: bi aktore behar ditugu ez-dakit-zer aurkezteko. Baina, gaur egun, guk egiten dugun hori beste batzuentzat erabilgarria izatea berri samarra ere bada niretzat.
GURRUTXAGA: Gainera, zure lerrotik ateratzen zaitu. Besteen desioen zerbitzura egotea gauza ederra da.
Errenteriako Niessen kulturguneko konpainia egoiliarra zarete gaur egun. Zertan zaizue lagungarri?
REDONDO: Izugarria da. Opari bat da entseatzeko leku bat edukitzea, bulegoa, jendearekin harremanetan egoteko askotariko erakunde edo elkarteak eskuragarri izatea.
GURRUTXAGA: Guretzat, errotzea beharrezkoa da. Hala ere, ez du hala izan beharrik; badira konpainia batzuk euren burua bidaian ikusten dutenak.
ALCALA: Urte luzez landu dugun harreman hori, herriko udalarekin, herritarrekin... Kosta zaigu, zeren eta, legeari begira, konpainia egoiliarraren kontzeptu hori ez da existitzen. Lan asko egin behar izan dugu, eta guk militantziaz erabiltzen dugun kontzeptua da; legalki, ez da egia. Baina aurrerantzean ere defendatuko dugu espazio publikoak artisten zerbitzura egotea.
«Zaborretatik hartutako sofen materialarekin egiten genituen txotxongiloak. Baina profesionalizatuz joan gara, eta jendearekin sortutako harremana ere bada harreman profesional bat»
URKO REDONDO Antzerkigilea eta aktorea
25 urtez, aldatzen ikusi duzue antzerkigintza. Orain nola ikusten duzue euskal antzerkigintzaren panorama?
ALCALA: Niri burura etortzen zaidan lehen gauza da sistemak harrapatuta daukala. Preso dago. Esperimentaziorako lekurik ez du uzten. Antzerkia arte kolektiboa eta diziplina anitzekoa izanda, ez da ona hain sailkatuta, hain araututa eta puntuazio eremuz josita egotea.
GURRUTXAGA: Erabat ados. Zailtasun handiak daude, eta prekaritate handia. Mespretxua ere bai. Askotan, administrazioa bera ere ez dago prest gauza askori lekua egiteko. Gaur egun, baikorra naiz, ikusten baitut jendea berriro hasi dela kolektiboki lan egiten.
REDONDO: Esango nuke nekearen fasea gailentzen ari dela. Administrazioarekin batez ere, eredu eta bide garbiak ez hartzeagatik. Ulertzen dut ez dela erraza benetan funtzionatzen duten aldaketak egitea. Badago oso-oso geldoa den makineria bat, eta sormena momentukoa da; orain da.
25 urte, mila oroitzapen
Konpainiaren urteurrenaren harira, Dejaburi lotutako oroitzapen edo momenturen bat azaltzeko eskatu die BERRIAk elkarrizketatuei. Hona haien erantzunak.
REDONDO: «Mikelazulo elkartearekin, oso gazte ginela, bidaiak egin genituen: Senegalera, Saharara, Bosniara... Horrek lagundu dit benetan ausartzen gauzak egitera. Nahiz eta 25 urte pasatu diren, berdin-berdin egoten naiz beldurraren eta ausardiaren arteko muga horretan, ia-ia emanaldi bakoitzean».
ALCALA: «Dejabuko nire lehenengo laneguna Londrestik itzulitakoan izan zen. ACT jaialdira joatera gonbidatu ninduten konpainiakoek —han egin behar zuten emanaldi batean laguntzeko—, eta haiekin joan nintzen. Obrak ikusten ibili ondoren, afaltzera joan ginen. Ordu txikitan bueltatu ginen hotelera, eta orduan hasi zen Urko biharamuneko emanaldirako txotxongilo bat egiten. Aisialdi girotik lan prozesura nola pasatzen ziren ikustean, esan nuen: 'Hemen geratuko naiz'».
GURRUTXAGA: «Mexikoko esperientzia kontatuko dut nik —hara joan ginen Itzulera-ren sormen prozesuan—. Gu asko jolasten gara maketekin, eta, ordu hartan, auto gorri baten maketa egin genuen hara joan aurretik. Mexikon ginela —zenote batera gindoazen bainatzera—, errepidean auto gorri bat topatu genuen, abandonatua; gure maketakoaren berdin-berdina zen. Argazki batzuk atera genituen, eta eszena hori klabea izan da gidoia idazteko orduan. Nik askotan egiten dut zalantza, ea antzezlanak sortzen ditugun edo ea hor zeuden».
