2020ko abenduan hil zen Aitor Etxarte, 63 urterekin, koronabirusa hartu eta gutxira. Eta, hain zuzen, bere aita zena aita izan aurretik nor izan ote zen jakin nahian eginiko elkarrizketak izan zituen Hedoi Etxartek (Iruñea, 1986) lehenbiziko nobelarako txinparta: Izen baten promesa (Susa, 2025). Liburuan, tartekatuta ageri dira elkarrizketatutakoen gainean eraikitako pertsonaien bakarrizketak eta idazlearen beraren gogoeta eta oroitzak. Erreskate saiakera bat ere bada nobela: 1970eko eta 1980ko hamarkadetako mugimendu komunisten memoriarena. Izan ere, euskalgintzan ez ezik, aurrez mugimendu horietan ere militatu zuen Aitor Etxartek.
Maissonave hoteleko kafetegian behar zuen elkarrizketak, derrigor: Etxartek bertan izan ditu aita zenari buruz aritzeko bulkadagatik eginiko elkarrizketa gehienak. Eta ez horregatik bakarrik. 2021eko abenduan Sortaldekoak (Susa) poema liburuari buruz hitz egiteko ere toki berean bildu baitzen BERRIArekin. Idazleak berak ekarri du detailea gogora, baina hura oroitu eta segidan nabarmendu du, samur, jadanik joan direla urteak, eta, hortaz, «zaharragoa» dela orain; eta, zalantzari tarterik utzi nahiko ez balio bezala, irmo berretsi du baietz, Maissonaven behar duela izan orain ere. «Lekua hau da».
Eginiko elkarrizketa asko utzi dituzu kaxoiren batean gorde-gordeak, soilik zuretzat erreserbatuak?
Gehienak. Gainera, hasieran, jendearekin hartzen nituen kafeek ez zuten gerora liburu bihurtzeko bokaziorik; motiboa ezinegon pertsonal bat zen gehiago. Gero bai, hasi nintzen pentsatzen horiek guztiak izan zitezkeela liburu, baina kronika liburua izango zela pentsatu nuen, eta gero ohartu nintzen, izatekotan, nobela bat behar zuela izan. Orduan hasi nintzen elkarrizketak erregistratzen, baina haietako asko niretzat ziren beharrezkoak, testuingurua ulertzeko, ulertzeko erakunde bat, mendi talde bat, gertakizun historiko bat. Beste batzuetan aldrebes gertatu da, eta nik «informazio kafe» deitzen nion horietakoren bat ere iritsi da liburura.
Elkarrizketetan oinarritutako kapituluak transkribatze gordinak baino gehiago dira, ezinbestean. Zeure ahotsa, esaterako, kasik guztiz erauzi duzu haietatik, eta testigantzei bakarrizketa forma eman diezu hala. Nola landu dituzu?
Estilo bat behar zuten, eta nik bi erreferente literario neuzkan horretarako: Svetlana Aleksievitx eta Roberto Bolaño Los detectives salvajes-en. Biek erabiltzen dute bakarrizketa, eta nik ere, antzera, elkarrizketatuak bakarrik utzi nahi nituen hizketan, pertsonaien ahotsak eraiki nahi nituelako. Parte hori asko disfrutatu dut.
«Denbora guztian sentitu naiz hiru ofizioren artean bezala, eta ofizio horiexek nituela etsai: kazetaria, historialaria eta nobelagilea»
Behin baino gehiagotan esan duzu, atzerriko literatur sistema batzuen aldean, euskarazko literaturan ez ote den askoz gehiago kostatzen nobelaren forma konbentzionaletatik urruntzen diren lanak ere eleberri gisara sailkatzea eta irakurtzea. Liburua idazten ari zinela, piztu zaizu dudarik edo mamurik?
Liburu honen oinarria, zentzu guztietan, Andre Bretonen Nadja izan da. Liburuak ia mende bat du, eta Gallimardek bere narratiba edizio konbentzionalean argitaratu zuen orduan ere. Bestetik, nire lanean dagoen kontaketa errekreazio liriko bat da. Nik oso garbi nuen nobela bat idazten ari nintzela, guztia zegoela nobela txukun bat egitearen zerbitzura. Egia da, hori bai, denbora guztian sentitu naizela hiru ofizioren artean bezala, eta ofizio horiexek nituela etsai: kazetaria, historialaria eta nobelagilea.
Eta hiru horien arteko zer puntutan zinen zu zehazki?
Ni erdian nengoen. Batera gehiegi gerturatzen nintzen aldiro, saiatzen nintzen aldentzen.
Lortu duzula uste duzu?
Ezinbestean, beti zaude batetik hurbilago. Baina nik egin behar izan dudan lanketa handi bat zera izan da bereziki: dagoeneko historialariek elkarrizketatutakoei adieraztea haien bizitza askoz interesgarriagoa eta ederragoa izan zela historialariei interesatzen zaiena baino.
Hain justu, historia liburuetan ez lukete tokirik zuk jasotako hainbat pasartek: pertsonaietako batek txoriekiko daukan zaletasuna azpimarratzen duzunekoa da bat.
Batetik halakoak daude, argi eta garbi historiatik eta politikatik kanpokoak, baina, gero ―eta niri bereziki interesatzen zitzaidan hori―, ustez politikarekin harremanik ez duten baina gero ondorio erabat politiko eta historikoa duten horiek jasotzearena dago. Adibidez, kontatzea nola aitarekin harreman kaskarra izateak eraman zaitzakeen izugarrizko inplikazio politikoa izatera, aitarekin apurtzeko modu bat delakoan. Edo nola ez-dakit-nork ez-dakit-norekin maitemintzeagatik bukatu zuen zera politiko batean.
«Niri bereziki interesatzen zitzaidan, adibidez, kontatzea nola aitarekin harreman kaskarra izateak eraman zaitzakeen izugarrizko inplikazio politikoa izatera, aitarekin apurtzeko modu bat delakoan»
1970eko eta 1980ko hamarkadetan Iruñerrian izandako mugimendu komunistek zer arrasto utzi dute gaur egun?
Liga Komunista, Liga Komunista Iraultzailea eta mugimendu maoista zentralak izan ziren Iruñerrian; 1970eko hamarkadatik aurrera Iruñerrian sortutako mugimendu askoren bizkarrezur. Nafarroa Garaiko mugimendu feminista, funtsean, troskismoan eta maoismoan izandako emakumeek osatutako mugimendu bat da, eta troskismoan zegoen jendeak eraman du euskararen aldeko mugimendua gaur egun ezagutzen dugun tokira.
Eta zer aitortza izan du tradizio politiko horrek kasu horietan?
Batere ez. Eta, neurri handi batean, hori gertatu da mugimendu horiek desagertu egin direlako, erakunde horietako jendeak gero beste bide batzuk egin dituelako beste erakunde batzuetan edo beste zenbait mugimenduetan. Batetik, hori zeharo dramatikoa da historia interesatzen zaionarentzat, baina, gainera, mugimendu horien aldarrikapenak krisi egoeretara iristen direnean ere sumatzen da horren kaltea.
«Euskaren historia kontatzen dugu aipatu gabe Nafarroa Garaian euskararen aldeko mugimendu garaikidearen oinarriak jarri zituztenetako asko ez zirela abertzaleak»
Noiz, adibidez?
Euskarari begira, adibidez. Euskara krisi handi batean dago, diagnostiko hori nahiko konpartitua da gaur egun, baina jarraitzen dugu euskararen historia kontatzen funtsezko elementu asko integratu gabe. Esaterako, aipatu gabe Nafarroa Garaian euskararen aldeko mugimendu garaikidearen oinarriak jarri zituztenetako asko ez zirela abertzaleak.
Iruñeko aurkezpenean, esan zenuen liburuan ez zenuela nahi beren gaztaroarekiko ziniko direnen ahotsik. Zergatik? Ez zabaltzeko iraultza egin zezaketela sinesten zuten horiek ameskerietan zebiltzalako ideia?
Ez ditut ziniko kontsideratzen kontatzen dutenak gazte garaietan ez zekitela askorik, edo parte hartzen zutela zertan ari ziren oso ongi jakin gabe. Iruditzen zait halakoetan autoestimu arazoak ere egoten direla tartean, eta lotura duela porrot egin zutelako sentipenarekin. Baina, aldi berean, sentimendua oso konpartitua denean, niri halako mesfidantza bat sorrarazten dit horrek. Zergatik ez dugu pentsatuko norbait argiagoa izan daitekeela 20 urterekin, 70ekin baino? Badakit hau gogorragoa dela norberaren biziraupenerako, baina hizpidera ekar dezagun. Zeren sarritan horrelako gurasokeria bat dago gazteen inguruan hitz egiteko, eta horren oinarrian dagoena oso krudela da. Badirudi uste dugula mundua ongi dagoela, gazteak konforme egon daitezen munduarekin.
«Zergatik ez dugu pentsatuko norbait argiagoa izan daitekeela 20 urterekin, 70ekin baino? Badakit hau gogorragoa dela norberaren biziraupenerako, baina hizpidera ekar dezagun»
Propio eskaini diezu tartea harremanak eta sexualitatea bizitzeko moldeei buruz pertsonaiek kontatutakoei. Gazte zirelarik eta militantzia politikoetan tinkoago zebiltzanean eredu konkretu batzuen alde egin arren, gerora bide konbentzionaletara lerratu ziren haietako hainbat.
Eta, pentsa, baita halakoei buruz aritzeko ere, nik aurkitu nahi nituen pertsonak zeinek behintzat kariñoz oroitzen zituzten gaztaroko hautuak ala, bestela, zalantzan jartzen zituztenak gerora eginiko aldaketak. Zergatik preseski haiek? Haiek bai egongo zirelako prest garai hartakoak kontatzeko.
Horrekin izan dezake lotura liburuan jasotako McKenzie Warken gogoeta batek, dioenak bizitza eta heriotza garbi moztu daitezkeela, baina bizitza ezin dela bitan banatu, beti daudela «usteltzen diren ala eusten gaituzten aurreko bizitzako arrastoak».
Idazle transak funtsezkoak izan dira liburu honetarako. Uste dut idazle transek, edozein gairi buruzko beren ikuspegia ekartzean, berezitasun bat ere badakartela, badutelako iraganean izan zirenaren, orain direnaren, izan nahiko luketenaren, eta, are, besteek haiek zer ote diren uste dutenari buruzko kontzientzia handia. Izatez, transek eginiko literaturarik onena irakurtzeak erakusten digu nola izan dezakegun bizitzan egiten ditugun apustu aldaketen inguruko kontzientzia.
Liburuko kapitulu bakoitietan zeure ahotsetik kontatzen dituzu oroitzapenak eta oraingo gogoetak. Batez ere parte horietan utzi dituzu bistara literaturari eta doluari buruzkoak. Zer funtzio du literaturak dolua ordenatzeko?
Uste dut literaturak gai askotarako patroiak ematen dituela, ereduak, eta irakasten dizula nola bizi, eta doluarekin, berdin. Irakurtzen ari bazara 70 urteko ingeles katoliko batek emaztea galdu berritan duen doluan idatzitako zerbait, gako batzuk emanen dizkizu.
«Bi garai egon dira, 30eko hamarkadan bat eta 70eko hamarkadan bestea, non konbinazio bat gertatu den, funtsean, langile mugimenduaren parte batena eta abertzaletasunaren parte batena, eta apustu egin dute euskararen alde»
Orain arte apenas aipatu dugun liburuaren ardatza dena: zure aita, Aitor. Paradoxikoa da?
Liburuaren aurkezpenean eta liburua lantzen hasi ginenetik esan zidan Leire Lopezek [Susako editoreak] Aitor, protagonista baino gehiago, ustezko protagonista dela liburuan.
Hautu bat izan da, edo beste zerbaiten ondorio?
Kasu batzuetan, hautatua. Baina, elkarrizketak egin ahala, gauza oso adierazgarri bat ere sumatu nuen: estimatzen dugun norbaiti buruz esateko duguna oso azkar bukatzen da.
Zuk, baina, sarri aipatu duzu liburuarekin Aitorri «traizio» egiten ari zarelako ideia. Ironiarik badu horrek, edo egiaz pisu ere izan zaizu inoiz?
Egin egin behar nuela uste nuen. Ez nuen nahi Aitorren bizitzaren parte hori desager zedin, ze ikusten ari naiz belaunaldi jakin bateko jendea hiltzen denean, eta Edorta Mataukoren kasua izan daiteke beste adibide bat, desagertu egiten dela gaztaroko bizitza hori. Hori eragotzi beharra dago. Eman diezaiogun zentralitatea gaztaroari, ez dezagun menostu, haurtzaroaren eta helduaroaren arteko trantsizio kaotiko eta zentzugabe bat balitz bezala.
Dena dela, zer izan da traizioa nirean? Aitorrek, garai horretako jende askok bezala, balio handia ematen zion intimitateari, eta ez zuen konpartitzen. Eta, horretan bai, egin diot traizio. Esaldi hau zaila zait formulatzen, delikatua baita, baina esango nuke agian ia-ia haren ardura zela pandemia garaian bere burua beste modu batera babestea berak erabaki zezan zer kontatu nahi zuen. Sarritan, uste dugu gure ingurua zaintzen dugula daukagun guztia emanda, baina gu geu ez bagaude, gure ingurua ezin dugu zaindu. Eta, Aitor lokartu aurreko egun horietan, oso garbi gelditu zitzaidan haren minaren parte batek erruarekin zuela harremana.
«DBHko hirugarren mailako ikasleei esaten diegu euskal literatura 'Ostegunak' (Jon Arretxe, 1997) dela, eta, aldiz, gaztelanian 'Siddhartha' ematen diegu. D ereduan ematen zaigun mezua hau da: mundua ez da euskaraz»
Euskarazko literaturari buruzko kritika zorrotz bat jaso duzu eleberrian: «Niretzat garrantzitsuenak diren liburu ia guztiak falta dira: [...] hori da zure hizkuntzan ez izatea zuretzat ezinbestekoa den mezu bat, forma bat, ideiak, konposizio bat. Horrela ezin da pentsatu». Batez ere zeri egozten diozu hutsune hori?
Solasaldia luzea litzateke. Batetik, euskarak ez du izan burgesia nazional bat hizkuntzaren aldeko hautua egin duena, eta, orduan, bi garai egon dira, 30eko hamarkadan bat eta 70eko hamarkadan bestea, non konbinazio bat gertatu den, funtsean, langile mugimenduaren parte batena eta abertzaletasunaren parte batena, eta apustu egin dute euskararen alde. Baina apustu hori Euskal Herriko demografiaren gutxieneko batek egin du. Horrek ondorio asko izan ditu.
Horrez gain, esango nuke azken 30 urteotan euskal sistema literario bat izateko funtsezko hiru zutabek egin dutela huts: hezkuntza sistemak, hedabide sistemak eta, ondorioz, nahi bada, liburugintzak berak.
Zertan, adibidez?
Badira salbuespenak, baina, halere, euskarazko hedabideetan zer toki dute munduko testuek? Itzulpen bat askoz zailagoa da prentsan kokatzen. Hezkuntzan, DBHko hirugarren mailako ikasleei esaten diegu euskal literatura Ostegunak (Jon Arretxe, 1997) dela, eta, aldiz, gaztelanian Siddhartha ematen diegu. Bata Gasteizen gertatutako istorio bat da, eta bestea munduko literatura, alemanez. D ereduan ematen zaigun mezua hau da: mundua ez da euskaraz.
«[Literatur ekoizpenerako] diru laguntzetarako irizpideetan, litekeena da hamar puntu galtzea Leslie Feinberg proposatuta, ez zelako Atarrabian jaio eta ez zelako Aramaion bizi»
Editore ere bazara. Literatur ekoizpenean zerk dakar zuloa?
Joan-etorriko kontu bat da, merkaturik ez dagoelako, baina, diru laguntzetarako irizpideetan, litekeena da hamar puntu galtzea Leslie Feinberg proposatuta, ez zelako Atarrabian jaio eta ez zelako Aramaion bizi. Diru laguntzetako puntu banaketak egiteko moduak adierazten digu gaur egungo idazle gehienak inportanteagoak direla [Pier Paolo] Pasolini baino, eta zentzu batean badira, baina, bestea gabe...
Euskarazko literaturak irakurle asko galtzen ditu horregatik?
Mordo bat, tamalez. Mundua ukatzen ari gara. Euskal irakurle kultua erbesteratuta bizi da.
