Hiriburun (Lapurdi) herriko bozetara aurkeztu den hautagai bakarra da aurten ere Alain Iriart (Hiriburu, 1959). Etxez etxeko itzulia egiten ari da hala ere, «funtsezkoa» baitzaio herritarrekin kontaktua atxikitzea. «Ohar onak badira, hartzen ditugu; txarrak ere notatzen ditugu. Badira ere proposamenak. Fitxategi batean sailkatzen ditugu, eta urte bateko epea hartzen dugu bakoitzari erantzun bat emateko».
25 urte auzapez zarela. Ez ote zara abertzaleek hainbeste kritikatu izan dituzten notable bat bilakatu zu ere?
Ez dut uste. Arrisku hori bada, ez da lotu behar postu bati. Auzapez izatea ongi da, baina kargu bat da, lana da, kezkak... Alde onak baditu, baina txarrak ere bai. Behar da sustut enbeia, konpetentzia, osagarria, eta taldea animatzeko nahikaria. Taldea hor bada, balio du segitzeak. Hala ere ez da bizi guzian egon behar. Gazte batzuk sartu dira, eta pentsatzen dut prest direla segida hartzeko.
Zure buruari emana diozu muga bat?
Lehenik, osagarria. Bigarrena, postuak ez metatzea: departamenduko hautetsi, hirigune elkargoko lehendakari, auzapez... hiruzpalau kargu dituzularik, ez dut uste gauza guziak ongi egin daitezkeenik. Eta adina ere bada: 70 urtetara heltzen delarik, behar da pentsatu lekukoa ematea.
EH Baiko kidea zara. Nola ikusten duzu ezkerreko abertzaleen bilakaera?
Gure ideiek bidea egiten dute emeki. Ezkerreko abertzaleek zerrenda irekiak egiten dituztelarik beste sentsibilitateekin, elkarrekin egiten dugun lan horrek fruituak ekartzen ditu. 2020an zenbait herri lortu genituen —Ziburu, Urruña...—, eta lan egin sustut. Bide luzea da. Emaitza onak hartu behar dira, eta ikusi non ez dugun aski indar egin, edo gauzak ez ongi egin. Aitzinatu gara herriko bozetan, baina baita legegileetan ere. Elkarrekin lan egin eta helburu komunak finkatu genituen: hiru ezkerreko diputatu lortu genituen; horietarik bat EH Baikoa. Gauzak aitzinatzen ari dira, baina ez da horretan gelditu behar, fite aldatzen ahal baitira. Lan ederra eraman da herri anitzetan, eta espero dut emaitza onak izanen direla.
Non ikusten dituzu aukerak?
Denek so egiten dugu zer pasatuko den Miarritzen eta Baionan; ez bakarrik abertzaleentzat, baina aldaketarentzat. Zer pasatuko den Donapaleun, Maulen, Donibane Garazin, Kanbon... Ene iduriko, horiek ere inportanteak dira. Herritarrek mezuak igorriko dituzte, eta mezu horiek kontuan hartu behar ditugu. 15ean ikusiko dugu zertan garen, eta 22an hobeki.
Eragin zuzena izanen du Euskal Elkargoan.
Bai, dudarik gabe.
Ikusten duzu aukerarik gehiengoa aldatzeko?
Ez dut uste gehiengo eta oposiziorik badenik hirigune elkargoan. Badakigu nor den lehendakaria, nor diren lehendakariordeak, nor diren poloetan. Hori da sistemaren muga ere: lehenik, herrien ordezkari gara. Herriek gaituzte eramaten elkargora. Gehiengoa denena da, ez da pertsona bakar baten gainean oinarritu behar. Ipar Euskal Herriko beharrei erantzun bat ematea da helburua, eta hori kolektiboki egiten da. Proiektu politiko baten inguruan oinarritu behar da, herrietan egiten dugun bezala: helburu nagusiak, erronkak, eta horri buruz joateko nor den aurkezten. Baina uste dut demokraziarentzat inportantea dela hautagai bat baino gehiago izatea.
«Ez da lantegi gune gehiago egin behar kostaldean, baizik eta barnealdean; azpiegitura publikoak barnealdean sorrarazi; kultur eta kirol ekipamenduak lagundu. Eta horrek bultzatuko du bizitegiak sortzea. Hori guzia lurralde antolaketa da»
Zer rol jokatu beharko lukete ezkerreko abertzaleek elkargoan?
Helburu konkretu batzuk finkatzea. Lurralde antolaketan barnealdearen eta kostaldearen arteko oreka behar da, eta ahalak eman behar ditugu hori egiteko; momentuan ez da hala. Metropolizazio batean sartu gara, eta ez da erraza hori aldatzea. Ez zaio inori leporatu behar, baina geure buruari galdetu behar diogu ea nola egiten ahal dugun hori aldatzeko. Ez da lantegi gune gehiago egin behar kostaldean, baizik eta barnealdean; azpiegitura publikoak barnealdean sorrarazi; kultur eta kirol ekipamenduak lagundu. Eta horrek bultzatuko du bizitegiak sortzea. Hori guzia lurralde antolaketa da. Edo oreka hori lortzen dugu edo uzten dugu orain arte egiten den bezala: jendeak jiten dira kostaldera, eta metatzen dira. Gure bizi ingurunea txartuko da.
Euskararen problematika ere bada. Hirigune elkargoak bere lana egin du EEPn izan ditugun debateetan, baina, azkenean, porrot egin dugu, estatuak ez baitu segitu. Lan horretan jarraiki behar dugu; euskarak behar ditu ahal gehiago. Elkargoak bereak finkatu ditu, baina behar ditugu konbentzitu estatua eta beste egiturak urrunago joateko. Bestela ez dugu lortuko hiztun kopurua %30era heltzea.
Ez ditugu denak egiten ahalko momentu berean. Gauzak finkatu behar dira, proiektu komunak, lur antolamendua, euskara... balirateke beste puntu batzuk. Baina horien inguruan debatea ezarri behar dugu, eta, gero, hautetsiek erabaki dezatela. Eta elkargoak bere lana eginen du.
Gobernantzari buruz ere bada eztabaida.
Uste dut ez dela dena lehendakariaren inguruan egin behar, eta gero hari dena leporatu. Nik biziki kasu egiten dut non kokatzen diren hirigune elkargoaren lehentasunak, eskema estrategikoak, buxeta; hirigune elkargoak behar ditu finkatu orientabide guziak politika handietan, eta, gero, hurbiltasuna behar du poloei eta herriko etxeei utzi. Beste instituzio guziek problematika bera dute: lerratzen dira zentralismoari buruz. Nik uste deszentralizatu behar dela: hurbiltasunean tratatzen ahal diren gauzak herrien hurbilean tratatu behar dira: hondakinak, haurtzaindegiak, lantegi guneak... Horren inguruan izaten ahal diren diferentziak plazaratu behar dira, eta hautagaiak definitu beharko ditu bere lehentasunak. Edozein dela ere lehendakari, problematikak hor dira, eta elkarrekin beharko ditugu konpondu eta aitzinarazi.
2020an prest agertu zinen lehendakarigai izateko. Aurten ere bai?
Ez dakit. Oraingoz ez dut erabakirik hartu. Denek igurikatzen dugu zer gertatuko den herrietan, eta horrek emanen du kolore bat; eta horrekin egin beharko da. Pragmatikoki aitzinatu behar da, ez pertsonen anbizioekin, Euskal Herriarentzako anbizioarekin baizik. Nik hasteko ene bidea hor ikusten dut.
Etxegarairen gobernantza eta kudeaketa kritikatua izan da maiz. Zer egin du gaizki?
Nik ez diot deusik leporatzen Etxegarairi. Baina lehendakariak badu boterea gauzak egiteko eta aldatzeko. Gure sistemak eta instituzio motak gauzak baldintzatzen ditu. Egin ditugun kritikak dira gehiago halako egituretan berez inposatzen den egiteko moldeari buruz. Batzuetan, pertsonak ez du eragin handirik horren aldatzeko, baina proposamenak egin ditugu. Azken urtean eztabaida eraman dugu gobernantzari buruz, eta hautetsiek erran dute beren burua urrun sentitzen zutela arduretatik. Eztabaidatu dugu, eta gobernantza itunean aldaketa batzuk eginak izan dira. Lan inportantea da, eta lehen urratsa da. Gero, obratu behar da.
Aplikazioan da problema?
Berriz jendetarat jiten gara. Espero dut egindako lana kontuan hartuko dela, bestela instituzioa ahultzen dugu. Hautetsiek galdegiten dute beren lekua ukan dezaten. Hori konpontzen badugu, aiseago joanen gara beste egitura bati buruz. Hautetsiek ez badute beren lekua aurkitzen oraingo instituzioan, nekez proiektatuko dira beste batean. Bereziki herri txikiek leku gutxiago izanen duten instituzio batean. Aldiz, frogatzen badugu posible dela oraingo hirigunean, gauzak erraztuko dira. Horretan dut konfiantza.
EEPren porrota aipatu duzu. Nola mugiarazi departamendua, eskualdea eta estatua?
Segitu behar dugu lehenik elkarrekin izaten. Nik ez dut uste hirigune elkargoak hartu behar duela osoki bere gain hizkuntza politika; ahulduko genuke euskararen aldeko estrategia komuna. Anitz aipatu ditugu departamendua eta eskualdea, bai; baina nik sustut estatuari galdetzen nion bere ardurak har zitzala. Prefetak erran du anitz gauza egiten dituztela, irakaskuntzan ahal handiak ezartzen dituztela; baina estatu batentzat 100.000 euro ematea lau ministerioren artean partekaturik, hori gutaz trufatzea da. Eta horrek euskara lanjerean ezartzen du. Frantziako Estatuak behar du erreparazio desmartxa batean sartu. Eta euskarak bere lekua ukan dezan frantsesaren ondoan behar dira ahalak ezarri.
Nola?
Estatuarekin mintzatu behar dugu, eta, ez badu konprenitzen, behar da presio egin. Instituzioek, kultur taldeek, herritarrek... erakusteko indar bat badela. Nik ikusi dut ez garela arribatuko gure solasaldiak gelditzen badira bulego baten inguruan. Hautetsien mobilizazioa behar dugu instituzio guzietan, solastatzeko eta akordio bati buruz joateko, eta denbora berean mobilizazioak beharko dira. Estatuak etsenplua eman behar du; eta, eginen balu, beste instituzioek segituko dute.
«Entzuten ditut beldurrak ere barnealdean. Herritarrek eta hautetsiek nahi dituztenez urbanizatu eta azkartu Donapaleu, Donibane Garazi, Maule, Hazparne, Kanbo... Hori da eztabaida».
Etxebizitzaren erronka nagusitu da bozetako eztabaidan. Nola sortu bizitegiak ingurumenari kalterik egin gabe?
Posible da. Ene iduriko, ez da hori problematika. Lehenik, erran behar da herritar guziek behar dutela egoitza bat; bigarrena, ukaiteko eskubidea aitzin, bakoitzak berea ukaitea. Eta erosten ahal ez dutenek bizitegi soziala behar dute, eta instituzioek behar dute dirua eman horri buruz joateko. Bigarren etxebizitzak behar dira proiektu guzietatik baztertu, eta ekintza berezi bat behar dugu hutsik diren etxebizitzentzat. Eta, gero, sinpleki legeak errespetatu behar dira. Orain baditugu lege aski indartsuak ingurumenari buruz, nahiz eta hautetsi batzuek erraten duten problematikoak direla eraikitzeko. Baina zailtasun handiena ez da hori: bizitegi sozialak egiten dituzten promotoreek ez dute aski ahalik programa bat zutik ezarri eta eraikitzeko. Estatuak beharko du etxebizitzari buruz plangintza bat, eta hirigune elkargoak beharko du plangintza horretan sartu, helburuak finkatu, arrapostu bat emateko.
Kostaldearen metropolizazioa kritikatu duzu lehen. Barnealdea urbanizatu behar da?
Debatea izan behar dugu gure artean. Entzuten ditut beldurrak ere barnealdean. Herritarrek eta hautetsiek nahi dituztenez urbanizatu eta azkartu Donapaleu, Donibane Garazi, Maule, Hazparne, Kanbo... Hori da eztabaida. Ez ditugu eginen hamar pisuko eraikinak, ez. Baina Hiriburun bezala bai, bi estaikoak. Eta ez dira deskonektatu behar arestian aipatu ditudanak: lantegi bilguneak eta enplegua, azpiegitura eta zerbitzu publikoak, saltokiak, eta kultur eta kirol ekipamenduak; eta bizitegiak ere naturalki finkatuko dira. Azken urteetan lantegi gune handienak kostaldean ezarriak izan dira. Hori segitzen badugu, ez da bizitegirik finkatuko barnealdean baldintza onetan.
Lur antolamenduari ematen diot inportantziarik handiena. Metropolizazioak ez du laguntza beharrik; egiten da. Jendea jiten da jendea den lekuetara. Hori aldatzeko behar da nahikaria eta ahalak ezarri beste gisan egiteko. Ez dut aipatu garraioa. Ez dut dudarik hori ere hor sartzen dela.
Arazo bat da bilakaera demografikoa?
Ez da berez problema bat. Jendeak heldu badira hondartzara eta folklorizaturik ikusten duten Euskal Herria batera, gogoetak egiten ahal ditugu. Baina usaian heldu dira bizitzera. Lan bat behar dute, egoitza bat, eta onartu behar ditugu. Galdegiten ahal diegu Euskal Herriko kultura onartzea, parte hartzea; eta horretarako ere ahalak beharko ditugu, euskara ikas dezaten. Euskal Herria denekin egin behar dugu, hemengoekin eta heldu direnekin. Horrek izan behar du gure iparrorratza. Baina heldu badira ahal gehiagorekin etxeak erosi eta bigarren etxebizitzak ezartzera, problematikoa da, gure herritarrek ez baitute aterabiderik lortuko. Eta herriko etxeen eta hirigune elkargoaren lehen betebeharra da herritarren beharrei arrapostu bat ematea: lehenik nahi dute etxebizitza, lana hortik hurbil, eta bizi ingurune on bat, bere lagun eta familiekin.
Instituzio berri batek ahalbidetu lezake herritarren beharrei hobeki erantzutea?
Agian bai. Bestela ez du balio egitea. Pentsatzen dut Euskal Herriak merezi duela beste urrats bat egitea. Badu berrogei urte pasa Frantzia ez dela deszentralizatu; alta, sentsibilitate guziek eskatzen dute. Hirigune elkargoak, duela hamar urte Iparraldean sortu genuen lehenbiziko instituzioak, eman du aitortza handi bat, egiteko molde berriak; hautetsiak beren herriari atxikiak dira, baina ikuspegi komun bati buruz joan gara denak. Eta hori abantaila handia da. Beste instituzio batek behar du bide hori segitu. Bilan bat egin behar da, zer gauza baikor ekarri dituen eta zer muga zituen, arrapostuak emateko eta proiektatzeko beste batean. Ez dakit hautetsi guziak prest diren, baina euskal gizarteari proposatu behar diogu. Eta beharko dira helburu politikoak finkatu: zertarako joaten garen horri buruz.
Kontrako ahotsak entzuten hasi gara: Lasserre, Brisson Garreta... Kezkatzen zaitu?
Ez, debatea da. Egiteko moldeek naute kezkatzen, ez baita lekurik gure artean gauza horien mahai gainean ezartzeko, eta aukera diferenteak solastatzeko. Deklarazio horiek ez dute baitezpada gauza anitz ekartzen debateari. Eta ez ditut maila berean ematean departamenduko presidentearenak eta senatariarenak. Lasserrek bi egun berantago erran zuen ez zela baitezpada ados Brissonek errandakoekin. Hauteskunde giroan ulertu behar dira, herritarrei presio egiteko. Beharrik EH Baik distantzia pixka bat hartu du, eta Brissoni erantzun dio gure proposamenek bazutela herritarren babesa. Horretan kitto! Baina uste dut urrunago doala, eta Parisen ikusten ditugun metodoak kopiatu nahi dituztela Euskal Herrian: elkarrizketarik ez, gauzak sinplifikatzea. Uste dut populismoa dela, demokraziaren kontra joaten dela, eta politikarien eta herritarren artean den arroila handitzen duela.
Non ikusten duzu zeure burua 2032an?
Gazteak laguntzen, hala espero dut. Lekukoa emana izanen dut. Espero dut ene esperientzia txikiak zerbait ekartzen ahalko duela desmartxa berri batzuei. Eta, egia erran, jadanik horretan gara.
