Farrokhzad eta Jordan batu dira Munduko Poesia Kaieren bildumara

Miren Agur Meabek itzuli ditu Farrokhzad poeta irandarraren olerkiak, eta Ane Garciak, berriz, June Jordan egile estatubatuarrarenak. Egokitu zitzaien bizialdia ahots poetiko indartsuz jaso zuten biek
BERRIA Tamaina handiagoan ikusi

Itziar Ugarte Irizar -

2020ko maiatzak 23

Mundu hertsiegi batean sortuak biak: irandarra Forugh Farrokhzad, eta jatorriz jamaikarra zen familia estatubatuar batean jaioa June Jordan. Gazte ezagutu zuten egokitutako munduan eta gorputzean egoteak zekarkien gatazka, eta biek ala biek ahots poetiko indartsuz eman zuten horren testigantza. Susaren Munduko Poesia Kaierak bildumak hartu ditu bi egileak orain, Miren Agur Meabe eta Ane Garciaren itzulpenekin. Beñat Sarasola bildumaren zuzendaria pozik agertu da egile horien lana euskarara ekarri izanagatik: «Munduko poesia kaierak izena duenez, bilduma benetan mundukoa izatea nahi genuke, eta uste dut Forugh Farrokhzad ekartzea Ekialde Hurbilera gerturatzeko urrats garrantzitsua izan dela». Jordanen kasuan, aldiz, aurrez emandako Adrienne Richen (Maialen Berasategi) eta Audre Lorderen (Danele Sarriugarte) kaierekin «hiruko bat» sortu izana nabarmendu du: «Poeta garaikideak izan ziren, eta izan zuten halako kidetasun poetiko bat. Bilduman hirurak batuta izatea ederra da. Hirurak, gainera, hiru itzultzaile gaztek proposatu eta itzulitako kaierak dira».

Skolastikako Josune Muñozen bidez izan zuen Meabek Forugh Farrokhzaden berri. «'Poeta hau zuretzat da' esan zidan, eta konturatu naiz baietz, arrazoi zuela», aitortu du. Irango XX. mende erdialdeko berpizkunde kulturalaren «ama pontekoetako bat» izan zen Farrokhzad, kaieraren hitzaurrean irakur daitekeenez, bertako poesia modernoaren erreferentzia nagusienetako bat. Bost poema liburu argitaratu zituen, eta izenburuek eurek jasotzen dute poetaren ibilbidea, Meaberen esanetan: Gatibu, Horma, Matxinada, Beste jaiotza bat eta Izan dezagun fedea urtaro hotzaren hasieran. «Behin baino gehiagotan jaio nahi izan zuen emakume bat edo inoiz amaitzen ez den ilunabar bat» ikusten ditu Meabek bai poetan eta bai haren lanean. «Bera izan zen bere iraultzaren kausa, lozorrotik esnatutako ahotsa, lehenengo pertsonan idaztearen arriskua, emakume poeta eta bakarti bat».

Gatibu ematerako ezkonduta zegoen, bera baino bi bider zaharragoa zen lehengusu batekin. «Kaiola batean dagoen txori bat bezala» agertu zen liburuan, Meaberen hitzetan. Irango gizarteak erabat arbuiagarritzat jo zuen «emakume errebelde eta sexual bezala agertzea», eta bere aurkako kanpaina luze bat hasi zuen. Dibortziatu ondoren, semearen zaintza kendu zioten; bizi osorako zauri bat utzi zion horrek egileari, oso gutxitan ikusiko baitzuen berriz. «Kontziente zen bere askatasun egarriari erantzun behar ziola», dio Meabek. Semeari eskainitako poema batzuk ere idatzi zituen, «etorkizuneko belaunaldiak» harengan haragiztatuz: «Itxaropena zuen semea konturatuko zela amaren bertso lerroetan matxinada bat dagoela».

Zinemagile lanak ere egin zituen, eta, Persiako poesia tradizionaletik etorrita, Europako poesia moldeak bere egin zituen hara heltzean. Maitasun «transgresore bat», heriotza, desira, kritika soziala eta beste hartu zituen gaitzat, sinboloetara joz maiz. 32 urterekin hil zen, argitu gabeko istripu batean. «Liburu hau itzultzeak hazten lagundu dit», adierazi du Meabek.

Politikoki esplizituagoa

Rich eta Lorderekin batera, 1970eko bigarren olatu feministaren testuinguruan sortu zen mugimendu poetikoaren barruan abiatu zen Jordanen obra. Emakumea, beltza, bisexual deklaratua. Ardatz horiek denek ekarritako zapalkuntzak salatu zituen bere olerkietan: arrazakeria, biolentzia poliziala, biolentzia matxista... Baina bada beste autoreengandik bereizten duen elementu bat, Garciaren ustetan: «Bere poesia are esplizituagoa da politikoki». Pertsonaltzat hartua politikotzat landu zuen hark ere, baina gerrei, gatazkei, «mundu zabalean politikotzat jo den horri» leku gehiago egin zion, eta Bosnia, Irak, Nikaragua, Hegoafrika eta, hala, beste toki askotako auziak jaso zituen. «Poeta unibertsala izan zen, jendearengandik oso gertu idazten zuelako».

Garciaren ustetan, kanpo biolentziak eta intimitate propioa lotzea izan zen Jordanen lorpenik handiena: Bagdaden bonbardatutakoak luze zerrendatzen hastea poema, eta amaitzea bera orduan non zen esaten: «Ohean ginen, baina guri ere eragiten digu». Haren poesiak ez du uzten ihes egiten, Garciaren ustez: «Gogorarazten dizu biolentziaren alde batean edo bestean gaudela denok, eta tokiak aldatu daitezkeela».

«Agramatikaltasunetik gertu» eta «lizentzia poetiko handiak hartuz» idazten zuela azaldu du Garciak, hor izan duela erronka estilistikoa. Gutxi itzuli da, eta erreferentzia falta hori ere aipatu du. Bularreko minbiziarekin hil zen, eta gaixoaldian hasi zen «pultsu politikoa» atzeratzen. «Ondare bat uztera igaro zen, eta Poetry for the people programa utzi zuen».

Irakurle agurgarria:

Honaino iritsi zarenez, eskaera bat egin nahi dizugu: irakurtzen ari zaren edukia eta egunkaria babestea, konpromiso ekonomikoa hartuz. Publizitatea eta erakundeen diru-laguntzak ez dira nahikoa BERRIAren etorkizuna bermatzeko. Sarean eskaintzen dizugun edukia irakurtzen duzuen milaka irakurleek proiektuari ekarpena eginda, urrutira iritsiko ginateke.

Kazetaritza libre, ireki eta independentea egin nahi dugu euskaldunontzat. Euskaraz informatzea delako gure eginkizuna, eta zure eskubidea.Lagun gaitzazu bide horretan. Idatzi gurekin etorkizuna. Geroa zugan.

Martxelo Otamendi
BERRIAko zuzendaria

Izan zaitez BERRIAlaguna

Albiste gehiago

Pello Reparaz, Zetak taldeko abeslaria, atzo jasotako hiru Gaztea Sariekin. ©Gaztea

Iñigo Muguruza gogoan, Gaztea Sarietan

Paulo Ostolaza

Hamar urteren ostean berriz saritu ditu urteko artista nabarmenduenak Gaztea Irratiak. Zetak taldeak hiru sari jaso ditu, Izarok bi, eta bana jaso dute Suak eta Skakeitanek. Bozkatu dutenen arabera, Itziar Ituño izan da urteko pertsonaia, eta Berri Txarrak urteko fenomenoa. Muguruzaren alabek Ibilbide Osoari Aitortza sari berezia jaso dute, eta Jon Maiak bertso bat eskaini dio musikariari. Bertso osoa, albistearen amaieran.

Kattalin Minerrek gaur aurkeztu du 'Turista klasea', bere bigarren nobela, Donostian. ©Gorka Rubio / Foku

'Turista klasea' nobela aurkeztu du Kattalin Minerrek

Amagoia Gurrutxaga Uranga

«Konfinamenduaren alaba da liburua», idazleak azaldu duenez. Lagun presoari bisitan dihoakion pertsonaiaren ibilbidea kontatu du bertan. Susa argitaletxearekin eman du.

Antton Vlverderen 'Gaua. Ausentziaren itzala' diskoa berriak Harkaitz Canoren poesiaren eragina izan du, besteak beste ©Foku

Antton Valverdek disko berria kaleratu du, hamahiru urteren ondoren

Amaia Igartua Aristondo

Koronabirusak baldintzatu du ‘Gaua. Ausentziaren itzala’ lana: itxialdiaren ondorioz, hasierako abestiei hiru gehitu zaizkie, Harkaitz Canoren olerki batzuetan oinarritutakoak. Izenburua ere ez da hasierako proiektuko bera. Elkar argitaletxearekin atera du albuma

Joxean Artze idazle eta txalapartarias, 2014ko urtarrilaren 14ko argazki batean. ©GORKA RUBIO / FOKU

Joxan Artzeren lehen liburu postumoa aurkeztu dute

Amagoia Gurrutxaga Uranga

Txalapartari buruzko lan baterako hitzaurrea idazten hasi, eta prosa zein poesia aleak sortu zituen idazleak. Testuok eman ditu Elkarrek 'Txalaparta. Tradizioaren abaroan' lanean

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.