Fisikoki ezinezkoa da iraganera bidaiatzea, ez dago denboraren makinarik. Baina efemeride bereziek aukera ematen dute memorian barrena atzera egiteko. Egun berezi horietakoa da gaurkoa Gasteizen. 1976ko martxoaren 3an Espainiako Polizia Armatuak tiroka sartu zen Zaramagako San Frantzisko Asiskoaren elizara, greba orokorra antolatzen ari zen langileen batzarraren kontra. Bost langile hil zituzten, eta, diktadorea hil ondorengo trantsizio politikoaren hastapen hartan, orban sakona utzi zuten hirian.
Ikusi gehiago
Ahanztura ofizialaren kontra, langileen borrokaren eta sarraski haren kontrako memoria oso bizirik dago. Horren adierazle garbia da gaurko eguna. Mende erdi geroago, Arabako hiriburuan memoria ekitaldi ugari antolatu dira goizean goizetik. Langileen omenezko monolitoan Justizia aldarrikatu du zoruan letra gorriz idatzitako mezu batek. Antzeko mezuak ikusi ahal izan dira San Frantzisko elizatik gertu. Zaramaga auzoko etxebizitza batean, M3 borroka ez da eten zioen kartela eskegi dute.
Goiz osoan erakundeetako agintariek, alderdietako ordezkariek eta oro har gizarte eragileek loreak eskainiko dituzte, poliziek hildako langileen omenezko monolitoan, San Frantzisko elizaren parean. Berdeak Equo taldea izan da lehena, 08:45ean. Oscar Fernandez Gasteizko Udaleko Elkarrekin taldeko zinegotziak aldarrikatu du memoria ariketa ezin dela mugatu ekitaldiak eta urteurrenak ospatzera. «Irekirik den zauria da Martxoaren 3a, eta egia osoa jakitea behar dugu».
Ordu erdi geroago, toki berean, ia Eusko Jaurlaritza osoa izan da keinu bera egiten, Imanol Pradales lehendakaria buru zela. Bere alboan ziren Ibone Bengoetxea eta Mikel Torres lehendakariordeak eta beste zazpi sailburu —Maria Jesus San Jose, Nerea Melgosa, Bingen Zupiria, Juan Ignacio Perez Iglesias, Amaia Barredo, Susana Garcia, Javier Hurtado, Denis Itxaso—. Isil-isilik egin dute lore eskaintza.
Hurtadok, baina, geroxeago hartu du hitza. Eneko Andueza PSE-EEko buruarekin batera itzuli da monolitora, eta gaurko egunak «langile mugimenduarentzat» duen garrantzia nabarmendu du: «Langile haien lanik, antolakuntzarik eta borrokarik gabe, ez lirateke eskuratuko gaur egun ditugun askatasunak». Horrekin batera, eragile gehienek egin bezala, hark ere egia, justizia eta erreparaziorako eskubidea aldarrikatu du.
Podemoseko eta Ahal Duguko ordezkarien buru, berriz, Irene Montero eurodiputatua eta Richar Vaquero EAEko Ahal Dugu koordinatzaile nagusia bertaratu dira; han izan dira Garbiñe Ruiz, Juantxo Lopez Uralde eta Leticia Jimenez ere. Monterok salatu du sarraskia «estatu krimena» izan zela eta zigor gabe geratu zela. «Trantsizioaren kontakizun ofizialak dio kriminal faxistak goretsi behar direla demokrazia ekarri zutenak izan balira bezala». Horien artean, aipatu ditu Manuel Fraga PPren sortzailea eta Gobernazio ministroa garai hartan eta Rodolfo Martin VIlla. «Kriminal horrek bizirik jarraitzen du eta ez da soilik ez dutela zigortu. Saritu egin zuten Endesako eta Sogecableko presidente karguekin». Monterok eskatu dio Madrilgo gobernuari gertaera haietan estatuak izan duen erantzukizuna aitor dezala.
Sumarreko diputatu Lander Martinezek, berriz, adierazi du Espainiako Trantsizio deritzona ez zela «eredugarria eta baketsua izan denentzat», eta adibide gisa jarri du 1976ko sarraskia. Esan du «estatu indarkeria» izan zela eta, ondorioz, haren inguruko «dokumentu ofizial guztiak» desklasifikatzeko eskatu du. «Demokrazia sendo bat ez da isiltasunaren gainean eraikitzen, aitortzaren eta ez errepikatzeko bermearen gainean baizik».
Ekitaldi nagusia
Goizeko ekitaldi nagusietako bat Eusko Jaurlaritzak antolatutakoa izan da. Han bildu dira instituzioetako ordezkari nagusiak; tartean, Imanol Pradales Jaurlaritzako lehendakaria, Ramiro Gonzalez Arabako ahaldun nagusia eta Maider Etxebarria Gasteizko alkatea. Ekitaldian, erakunde publikoetan ordezkariek adierazi dute martxoaren 3a «memoria demokratikoaren giltzarri» dela, eta gehitu biktimak eta haien borroka gogoratzeko zein «Polizia Armatu frankistaren neurriz kanpoko jarduna» salatzeko bildu direla.
«Gaurko egunez, duela 50 urte, gure herriko bost seme erail zituzten tiroka», hasi du Pradalesek bere hitzartzea. Hark salatu egin ditu auziaren «krudelkeria, gertatutakoa ezkutatzea eta biktimen babesgabetasuna», eta biktimentzat egia, justizia eta erreparazioa eskatu ditu. Horretarako, baina, bidea geratzen da egiteko, lehendakariak aitortu duenez, eta argitu gabeko galdera ugari daudela esan du: «Zergatik gertatu zen hori guztia? Zergatik ezkutatu zen egia? Zergatik ezkutatu mantendu dute alfonbra azpian demokraziako gobernu guztiek, kolore batekoek eta bestekoek?». Eta galdera sorta amaitzearekin, argi esan du. «Ez dago bidegabekeria hori justifikatzen duen argudio bakar bat ere».
Hitz horiekin, Espainiako Sekretu Ofizialen legearen erreformari egin dio erreferentzia. Eta auzi horri erreparatu dio Gonzalezek ere: «Artxiboetako gune ilunetara helduta soilik jakingo dugu egia osoa; gardentasuna beharrezkoa da».
Era berean, Gonzalezek eta Etxebarriak martxoaren 3aren memoria «patrimonializatzearen» kontra hitz egin dute. «Inork ez dezala martxoaren 3ko memoria arrotz sentitu, inork ez dezala patrimonializatu», esan du Arabako ahaldun nagusiak.
PPko ordezkariek ere auzi horri heldu diote lore sorta monolitoaren aurrean uztean. Gasteizko Udalean duten eledun Iñaki Garciak salatu du «ezker abertzaleak hartu» duela martxoaren 3ko sarraskia, eta esan du «Gasteizko hiriaren memoria» dela. Adierazi du «sarraski injustu bat» izan zela jazotakoa, baina ez dio estatuaren rolari erreparatu; tartean, PPko sortzaile Manuel Fragak izandakoari.
Esteban, «atsekabetuta»
Berriki, 1981eko estatu kolpearen harira Espainiako Gobernuak sekretupeko agiriak desklasifikatu ditu, eta horregatik Aitor Esteban EAJren EBBko presidenteak eskatu du desklasifikazio osoa, «eta ez aukeratua». Bere esanetan hori da biktimei egin dakiekeen «omenaldirik onena». Estebanen hitzetan, masakre hark «lorratz sakona» utzi du, eta horregatik eskatu du frankismoan onartutako Sekretu Ofizialen legea baliogabetzeko, hildako langileei «erreparazio osoa» zor baitzaie.
Halaber, gehitu du gaur Espainiako Gobernuko Ministroen Kontseiluak gertaerei buruz onartutako akordioak «atsekabetu» duela. «Berriki PSE-EEk Eusko Legebiltzarrean garai hartan gobernuaren jarduera eta estatuaren krimenak onartu egin du. Hala ere, halakorik ez dugu ikusten ministroen kontseiluaren erabakian».
Unai Sordo CCOOko idazkari nagusiak eta Pepe Alvarez UGTkoak lore eskaintzan egin dute. Sordok gogora ekarri du une hartan langileen borroka klandestinitatean egiten zela, eta Madrilgo gobernuak bilatzen zuela langileen mugimendua kontrolatzea. «Franco ohean hil zen, baina demokrazia kaleetan jaio zen, baldintza txarrenetan egindako langileen borrokari esker». Alvarezen ustez, garaiko poliziaren audioek agerian uzten dute hura estatu krimena izan zela.
martin villaren bertsioa
Trantsizio osoan, Rodolfo Martin Villak erantzukizun politiko handia izan zuen, eta haren itzala nabari da Gasteizko gertaeretan ere. Urteurrenaren harira, berritasun bat dago. Radio Vitoriak dokumental bat aurkeztu du eta bertan hitz egin du.
Martin Villa Harreman Sindikaletako ministro zen Gasteizko sarraskia gertatu zenean. Dokumentalean dioenez, «suminez eta minez» oroitzen ditu gertaerak. Bere esanetan, «akats kate» baten ondorio izan zen. Egun hartan, Hondarribiko Paradorean zegoen bilduta, sindikatuen erreformari buruz hitz egiteko, baina batik bat Gasteizko egoeraz mintzatu ziren egoera «larria» zelako bertan, bere esanetan. Martin Villaren arabera, Arabako gobernadore berria kargura iritsi berri zen, eta kalean gertatzen ari ziren istiluen aurrean ez zuen ezer egin. «Horrek ez du azaltzen martxoaren 3an gertatu zen guztia, ezta justifikatzen ere, baina ezin da azaldu 3an gertatutakoa aurretik Gasteizen jazotakoa azaldu gabe».
Dokumentalean galdetzen diote ea Burgosko kapitain nagusiak tankeak kalera ateratzeko agindua eman zuen, eta Martin Villak ez du ukatu. Bere esanetan, Adolfo Suarez Espainiako gobernuburuak «irmo» jokatu eta hori egiteko autoritaterik ez zuela adierazi zion. Eliza husteko agindua akatsa izan ote zen galdetu diote ere. «Behin gertatutakoa eta gero erraza da asmatzea zer egin behar zen eta zer ez» dio. Agindua nork eman zuen galdetuta gobernadore zibilarengan jarri zuen ardura: «Handik hilabete gutxira Gobernazio ministro izan nintzen eta badakit gobernadore zibilek ardura hori har zezaketela. Arabakoak hori egin zuen eta baliabide gehiago eskatu zituen. Han egin zen operazioa militarra izan zen, agindu eta eragile militarrekin».
