Jai aurreko eta uda hondarreko giroak nahastu dira Hondarribiko (Gipuzkoa) San Pedro kalean. Terrazak lepo daude eta beraneanteak atzera eta aurrera dabiltza, bainujantzia soinean eta hondartzarako motxila bizkarrean. Jendetza elkartu da Maite tabernaren atarian, eta kale antzerki bat ote zegoen galdezka hurbildu da emakume bat. Bizilagun batek azaldu dio: «Manifestari bat hil zuten, alarde egunean». Josu Zabala Erasun zen manifestari hura, eta guardia zibil batek hil zuen, tiroz, 1976ko irailaren 8an. Mende erdi igaro da ordutik, eta haren omenez bildu dira ehun lagunetik gora gaur; atzera begiratzeko ez ezik, gertatutakoari aurrez aurre erreparatzeko.
Irungo (Gipuzkoa) bizilaguna zen Zabala, eta 24 urte zituela hil zuten. Urte horretan bertan, 1976an, desagertu zen Eduardo Moreno Bergaretxe Pertur ETApm-ko kidea, eta desagerpena salatzeko eta amnistia exijitzeko manifestazio bat egin zuten Hondarribian. Hara joan zen Zabala, eta han bildu ziren 150 eta 200 gazte artean. Guardia Zibila goizetik zebilen herrian, eta gomazko pelotak jaurtiz eta tiro eginez oldartu zen manifestariei.
Egun hartan gertatutakoak abesti batean bildu zituen duela hamar urte Bad Sound System taldeak, eta orduan idatzitako letrak abestu dituzte gaurko omenaldian: «Josu guardia batek hil zuen baina ardura zeinena? / ez da kontatzen dena / 36an jaio zen 78ko erregimena». Bero dago Bidasoko kostaldean, eta terrazetako toldoen itzalpean hartu dute babesa omenaldira bertaratutakoek. Baina hainbestekoa da gerturatu den jende oldea, ezen eguzki galgatan egon besterik ez baitute askok. «Letra xume hauekin / berreskuratu dezagun historia / Josu Zabala Erasun memorian», bukatu da abestia eta txaloka erantzun du jendeak. Irrintzi bat entzun da aurrena, eta haren atzetik aireratu dira beste lauzpabost.
Oholtza gainera igo dira Zabalaren ilobak, Arantxa eta Belen Zabala, eta eskerrak eman dizkiete bertaratutakoei. Gogoratu dute 76koa «oso urte gogorra» izan zela Euskal Herriarentzat: «Gasteizen martxoaren 3an errepresio gogorra jasan zuten; eta errepresio horrek irailaren 8ra arte iraun zuen». Hain justu, trantsizio garai bete-betean hil zuten Zabala, eta, harenari ez ezik, polizia indarkeriak «samina eta mina» eragin zien beste dozenaka familiari ere. Gasteiz, Montejurra (Nafarroa) eta Basauri (Bizkaia) aipatu dituzte, eta familia horiek izan dituzte gogoan: «Bide luzea dugu egiteko».
Sona handia izan zuen Zabalaren hilketak, eta Hondarribian eta Irunen bakarrik ez, Euskal Herri osoan eta beste zenbait lekutan ere izan ziren elkartasunezko ekintzak. Horren erakusle dira, kasurako, Donostiako 24. Zinemaldian —Zabala hil eta hiru egunera egin zen— izan ziren erreakzioak eta manifestazioak. Hondarribian, bestalde, herritarrek margolan bat egin zuten: Jorge Oteizaren pietatea obraren marrazkia, eta Xabier Letek idatzitako poema batez lagundu zuten. Bozgorailutik aireratu dira haren hitzak: «Zabala, zabala da askatasunaren eromena / ez baitute ohiko debekuek makurtzen». Erromesaldirako leku bihurtu zen margolana egin zuten txokoa, baina jarri eta zortzi egunetara erre egin zuten. Geroago, Zabalaren omenezko monolito bat jarri zuten, eta hura ere dinamitaz lehertu.
Etorkizunerako tresna
Hala ere, memoriak bizirik dirau. Hondarribiko Udalak, Irungo Udalak eta Egiari Zor fundazioak antolatu dute ekitaldia, eta Leteren hitzak entzun ondoren, oholtzara igo da Igor Enparan Hondarribiko alkatea: «Mende erdi denbora asko da, baina badira denborak ezabatu behar ez dituen gertaerak, ahaztu ezin diren izenak, eta Josurena horietako bat da». Eskerrak eman dizkie urte hauetan guztietan Zabalari loreak eskaini dizkioten bizilagun eta herri mugimenduei, eta irmo gaitzetsi du egun hartan Poliziak egindako «esku hartze bortitza».
Enparanek atzera begiratzeko deia egin du, baina baita etorkizunari begiratzekoa ere: «Demokrazia ezin da inpunitatearen gainean eraiki eta ezin da benetako bizikidetza eraiki biktimen sufrimendua aitortu gabe». Hain justu, Espainiako Gobernuak duela hilabete iragarritako erabakia txalotu du; hots, berriki aitortu du Zabala arrazoi politikoengatik hil zutela. «Ez du gertatutakoa konpontzen, ezta 50 urtetako mina ezabatzen ere, baina esan nahi du biktimen eskubideek ez dutela iraungitze datarik». Eta transmisioaren garrantzia nabarmendu du: «Memoria etorkizuna eraikitzeko tresna ere bada, gure seme-alabek eta bilobek jakin dezaten zer gertatu zen».
«Demokrazia ezin da inpunitatearen gainean eraiki eta ezin da benetako bizikidetza eraiki biktimen sufrimendua aitortu gabe»
IGOR ENPARAN Hondarribiko alkatea
Haren ondoren hartu du hitza Egiari Zor fundazioko kide Pilar Garaialdek, eta Espainiako Gobernuak duela hilabete eskas egindako aitorpenaren balioa azpimarratu du: «Isiltasun instituzionala hausten duelako eta egia ofiziala izan behar zukeen tokian kokatzen duelako; ate bat irekitzea dakarrelako». Halere, adierazi du ez dela «bidearen amaiera». Izan ere, Ferrolgo (Galizia) artxibo militarrean dago Zabalaren espediente juridikoa, eta behin baino gehiagotan galdegin dute familiari bidaltzea. Iritsi zaien arren, «zentsuratuta» jaso dute; hots, tapatuta daude izen-abizen eta NAN guztiak. «Egia osorako sarbidea bermatu behar zaio familiari, dokumentazio militarra desklasifikatu behar da, eta, atzerapen gehiagorik gabe, 12/2016 legearen erreforma prozesua abiarazi», gehitu du.
Enparanen gisara, aurrera begira jarri da Garaialde ere, eta Irungo Udalaren eta familiaren arteko «elkarrizketa eraikitzaileak eta jarrera adiskidetzailea» goraipatu ditu. Are, iragarri du ulermen horri esker bi aldeak lankidetzarako prest daudela Irunen «memoria gune bat» sortzeko. «Memoriaren puzzleari pieza hori gehitzeak kontakizun osoa egitea esan nahi du», gaineratu du.
Gora eta behera, ezker-eskuin dabiltza abanikoak, eta Garaialde oholtzatik jatsita, Amets Arzallus bertsolariak hartu dio lekukoa. «Nahiz badakigun herri hau dela / anitza eta zabala / bukatu dadin ukazioa / argitu dadin itzala / memoriaren mosaikoak / luzaro bizi zaitzala». Enegarren txalo zaparrada batek egin du eztanda, eta Zabalaren fotografia hartuta, haren txokora joateko ilarak osatu ditu jendeak. Hara iritsita, aurreskua dantzatu diote, eta arrosa gorriz jantzi da kalea.
