Izenak ezin du errealitatea ezkutatu: indarkeria matxistatik ihes egiten saiatzen diren ama eta haur askorentzat, Familia Elkarguneak (FE) erakundeen aldetik berriz biktimizatzeko gune bihurtu dira.
Euskadik herritarren kontsultara atera du uztailaren 1eko 124/2008 Dekretuaren aldaketa, zeinak epailearen aginduz bideratutako Familia Elkarguneak arautzen baititu. Aukera bat da galdera deseroso bat egiteko: ba al du zentzurik, haurraren interes gorena aitzakiatzat hartuta, haurrei beren burua babesten saiatzen diren gurasoarekin harremana izatera behartzeraino irits daitekeen sistema bati eusteak?
Familia Elkarguneak deitzen diegu, baina zer-nolako elkargunea egon daiteke beldurra dagoen lekuan? Zer neutraltasun eskain daiteke haur batek bere ezetza, larritasuna edo beldurra adierazten duenean eta, hala ere, bisitei eusten tematzen direnean? Indarkeria matxistatik bizirik atera diren familia askorentzat, espazio horiek ez dira babeslekuak, kontrolaren eta menpekotasunaren luzapen baizik.
Eskura dauden datuek, gutxienez, errealitate horri aurrez aurre begiratzera behartu beharko gintuzkete. Bilboko Familia Elkargunean, 2024an artatutako 417 adingabeetatik 119 —% 28,5— amaren aldeko babes-agindua zuten familietakoak ziren. 2023an, ehunekoa %32koa izan zen. Haur horietako zenbat artatzen dira tratu txarren egilearekin edo ustezko egilearekin harremana izateak dakarren arriskuaren ebaluazio behar bezain zorrotzik egin gabe?
Legeriak ez du aukerarik ematen aita-semeen eta aita-alaben arteko harremana printzipio absolutu bihurtzeko. 1/2004 Lege Organikoak, bereziki 65. eta 66. artikuluetan, guraso-ahala eta bisita-erregimenak eteteko aukera aurreikusten du genero-indarkeriako egoeretan. 8/2021 Lege Organikoak jarduketen erdigunean jarri behar du haurrak indarkeriatik babestea. Delituaren Biktimaren Estatutuak, 4/2015 Legeak, genero-indarkeriaren biktimen seme-alaba adingabeei laguntza- eta babes-neurriak jasotzeko eskubidea aitortzen die. Eta Istanbulgo Hitzarmenaren 31. artikuluak eskatzen du indarkeria-gertakariak kontuan hartzea zaintza- eta bisita-eskubideak zehazterakoan, eskubide horiek baliatzeak biktimak eta haien seme-alabak arriskuan jar ez ditzan.
Lotura guztiak ez dira mantendu behar. Bisita guztiek ez dute babesten. Familia-harreman guztiak ez dira onuragarriak. Eta heldu baten ezein eskubide ezin da jarri haur batek indarkeriarik gabe bizitzeko duen eskubidearen gainetik
Baina Euskadik ezin du alde batera utzi ebazpen bat: Konstituzio Auzitegiaren 115/2024 Epaia, irailaren 23koa, hain zuzen ere Gipuzkoako ama batek aurkeztutako babes-errekurtsoaren ondorioz emandakoa.
Auzitegiak gaitzetsi egin zuen organo judizialek ama hari jarrera proaktiboa eskatu izana, alabaren eta aitaren arteko harremana sustatzeko, genero-indarkeriaren zantzu sendoak zeuden testuinguru batean. Genero-ikuspegirik eza salatu zuen, eta gogorarazi zuen oinarrizko eskubideak jokoan daudenean erabakiak bereziki arrazoitzeko betebeharra dagoela. Adingabearen interes gorena ezin da automatikoki identifikatu aitarekin harremana mantentzearekin.
Epai horrek mugarri bat izan beharko luke. Ezin zaio ama bati eskatu seme-alabak animatu, konbentzitu edo emozionalki presta ditzan, haiek babesten saiatzen ari den indarkeria eragiten duen pertsonarekin elkartzeko. Era berean, ezin da amaren babes-jarrera lankidetza faltaren adierazletzat hartu, ezta zaintza aldatzeko mehatxua erabili ere ama menperatzeko.
Eta ama babesle bati zaintza kentzen zaionean, indarkeria instituzionalak beste dimentsio bat hartzen du: ama bera da, azkenean, zentro horietara joan behar duena seme-alabekin elkartzeko, haiek babestu beharko lituzketen erakundeak berriz biktimizatzeko tresna bihur daitezkeen bitartean.
Hori da, beharbada, patriarkatuaren azken gotorlekuetako bat: emakumeek eta haien seme-alabek pater familias delakoaren botererik gabe bizitzeko eskubidea dutela aitortzeari egiten zaion erresistentzia. Botere horrek, gaur egun zilegitasun juridikorik ez badu ere, bizirik dirau zenbait jardunbidetan. Aita batek zaintza gal dezake, baina guraso-ahalari eutsi, eta, horrenbestez, seme-alaben bizitzako funtsezko alderdiei buruz erabakitzeko gaitasuna mantendu, baita indarkeria-aurrekariak daudenean ere.
Familia Elkarguneak ezin dira bihurtu adingabeen borondateari jaramonik egiten ez zaion, haien beldurra gutxiesten den edo babesa obedientziarekin nahasten den espazio. Ez da nahikoa dekretu bat aldatzea, ereduaren oinarriak berak berrikustea eskatzen duen arazo bati erantzuteko.
Diktadura garaiko Emakumea Babesteko Patronatuek ezarritako feminitate-eredutik aldentzen ziren emakumeak menperatu eta tutoretzapean jartzen zituzten. Gaur egun ezin dugu onartu diru publikoarekin finantzatutako egiturek, hizkera profesional eta ustez neutral baten babespean, indarkeria salatzen duten amak zaintzeko, zuzentzeko eta menperatzeko dinamikak errepikatzea.
Diru publikoa haurren segurtasuna bermatzera, haien ahotsak entzutera, talde psikosozialak prestatzera eta haien jarduna auditatzera, eta eragile juridikoei genero-ikuspegia eta haurren ikuspegia modu eraginkorrean aplikatzeko eskatzera bideratu beharko litzateke; ez, ordea, kaltea betikotu dezakeen eredu bati kosta ahala kosta eustera.
Lotura guztiak ez dira mantendu behar. Bisita guztiek ez dute babesten. Familia-harreman guztiak ez dira onuragarriak. Eta heldu baten ezein eskubide ezin da jarri haur batek indarkeriarik gabe bizitzeko duen eskubidearen gainetik.
Haurrek ez dute behartutako elkargunerik behar. Babesa behar dute. Eta babesten duten amek ez dute zainduak, zigortuak edo mehatxatuak izatea behar: erakundeak beren alde egotea behar dute.
Izan ere, indarkeriarik gabeko haurtzaroa izateak indarkeria eragiten duenarekin ez elkartzeko eskubidea izatea ere esan nahi du.