Trebiñuko auzia, denborak aurrera egin ahala, hiru indarren arteko gurutzegune bihurtu da: gaztelanismoa, lurralde‑identitatea eta egiturazko immobilismo politikoa. Trebiñu ez da mapa ertzetan galdu den administrazio barrendegi bat, ezta garrantzirik gabeko hondar historiko bat ere; Trebiñu lurralde bizia da, Gaztelak irudikatutako narrazio zaharren eta eguneroko bizitzaren arteko talkan sortzen den zauri irekia. Han, Gaztelaren jarraitutasun sakratuaren fikzioak talka egiten du Araba eta Gasteiz inguruan antolatzen den eguneroko errealitatearekin. Dimentsio sinbolikoaren eta praktikoaren arteko tentsio horrek bihurtzen du Trebiñu, gaur egun, konpondu ezina dirudien gatazka.
Gaztelanismoa —ez mugimendu soziopolitiko gisa ulertua, baizik eta mendeetan zehar Espainiaren ideia antolatu duen egitura mental eta kultural gisa— funtsezkoa da immobilismo hori ulertzeko. Beste nazionalismo batzuek ez bezala, gaztelanismoak ez du bere burua nazionalismo gisa aitortzen: neutraltasun gisa aurkezten da, zentzu komun gisa, nazioarekin bat ez datorrelako identitate ez den identitate gisa, nazioarekin berarekin bat egiten duen identitate natural gisa. Gaztelanismoa, beraz, ez da identitate gisa bizi, identitaterik eza gisa baizik; ez nazionalismo gisa, normaltasun gisa baizik. Ikusezintasun hori da bere indarrik handiena. Gaztelartasuna unibertsalizatu egin zen, gero espainiartasunarekin nahastu zen, eta, ondorioz, unibertsalizazio horrek fikzio boteretsu bat sortu zuen, Gaztela homogeneo, jarraitu, egonkor, ia metafisiko batena. Gaztela hau, beraz, ez da soilik mapa batean marraztutako lurralde bat, baizik eta bere burua estatuaren bihotz natural, jatorri eta helmuga gisa irudikatzen duen espazio sakratu bat.
Fikzio horrek ondorio zuzenak ditu harekin bat ez datozen lurraldeak kudeatzeko moduan. Trebiñu fikzio horren biktima zuzena da. Burgosi atxikita egotea ez dator bat ez eguneroko logikarekin, ez geografiarekin, ez historia berriarekin, ezta biztanleen borondatearekin ere. Arrazoi sinboliko batekin lotuta dago: Gaztelaren lurralde-jarraitutasuna mantentzeko beharra. Trebiñuk Gaztela izateari utziko balio, arrakala bat irekiko litzateke Gaztelaren identitatea natural eta betiereko gisa sostengatzen duen narrazioan. Eta identitate hegemoniko bat naturalizazioan oinarritzen denean, bere izaera eraikia dela onartzea mehatxu gisa bizi da, botere zati bat galtzea ekarriko lukeelako.
Gaztela eta Leonek, gaztelanismoaren oinordeko instituzional gisa, ezin du onartu lurralde batek Gaztela izateari uztea, sakonagoa den zerbait urratuko litzatekeelako. Erreferenduma ukatzeko, eztabaida ireki bat saihesteko edo trebiñar gehiengoaren borondatea ez aitortzeko jarrera ez da administrazio‑kalkulu hutsa: narrazio baten defentsa da, identitate baten zaintza. Trebiñu sinbolo bihurtu da: txikia, baina astuna; isila, baina ozenki hitz egiten duena. Trebiñuko gatazkan amore emateak gaztelarrei ekarriko lieke onartzea Gaztela jada ez dela erdigunea, bere geografia ez dela naturala, bere nortasuna ez dela unibertsala; hots, identitate gaztelarraren oinarri sakonak pikutara joango lirateke.
Immobilismo hori elikatzen duen ideia bat ere bada: gaur egungo mugak historia ondare sakratuak direla. Baina Gaztelaren mugak ehunka aldiz aldatu dira historian; ez dago egungo egoera justifikatzen duen jarraitutasunik. Hala ere, gaztelanismoak Gaztela lurralde egonkor eta betiereko gisa irudikatzen duen narrazioa eraiki du, eta edozein aldaketa mehatxu bihurtzen da, aldaketa horrek logika sozial eta ekonomikoari erantzuten badio ere.
Gaztelak Trebiñuri eusten dio ez funtzionalki behar duelako, sinbolikoki behar duelako baizik. Bere zentralitate historikoa lausotu den garai honetan, Trebiñu jarraitutasun baten azken aztarna bihurtu da. Despopulazioak eta landa munduko krisiak sortutako zaurgarritasunak sinboloetara atxikitzera bultzatu du Gaztela. Trebiñu sinbolo horietako bat da: urruna baina beharrezkoa. Horregatik, Gaztelak ezin du amore eman gatazkan, sinbolikoki hondamendia litzatekeelako.
Testuinguru honetan, lurralde identitatea borroka eremu bihurtzen da. Trebiñuko biztanleentzat identitatea eguneroko harremanetan eraikitzen da: Arabarekin lotutako lanetan, ikasketetan, erosketetan. Beren identitate administratiboa ez dator bat bizitza errealarekin, eta disonantzia horrek frustrazioa sortzen du. Gaztelarentzat, ordea, Trebiñu ez da espazio bizia, espazio sinbolikoa baizik; bere balioa ez datza populazioan, baizik eta Gaztela jarraituaren narratiban duen lekuan. Lurraldea ulertzeko modu desberdin horrek azaltzen du elkarrizketaren zailtasuna: Trebiñuk logika sozial eta geografikoan oinarritutako irtenbideak eskatzen ditu; Gaztelak, berriz, logika sinbolikotik erantzuten du.
Immobilismo politikoa asimetria honetatik elikatzen da. Estatu espainolak, gaztelanismoaren egitura mentala oinordetzan hartu duenak, narrazio hegemonikoa babesten du errealitatearen aurretik. Horregatik ez da konpontzen Trebiñuko auzia: konpontzeak Espainiaren ideia sostengatu duen fikzio bat kolokan jarriko luke.
Arazoaren muina da gaztelanismoak ez duela bere burua nazionalismo gisa aitortzen. Nazionalismo ikusezin bat da, baina nazionalismoa azken batean. Trebiñu Gaztelako lurralde gisa defendatzea ez da arrazoi praktikoetan oinarritzen, identitate naturalizatu baten defentsan baizik. Eta identitate bat natural gisa bizi denean, edozein aldaketa mehatxu existentzial bihurtzen da.
Hala ere, gatazkaren iraupenak erakusten du fikzio gaztelanistari ezin zaiola gehiago eutsi tentsioak handitu gabe. Espainiaren lurralde‑aniztasunak eta identitate lokal berrien agerpenak kolokan jarri dute Gaztela unibertsal eta betierekoaren ideia. Trebiñu gogorarazle deseroso bat da: mugak ez direla naturalak, identitateak ez direla esentziak, eta lurraldeak ezin direla narrazio zaharren arabera antolatzen jarraitu. Trebiñu konpontzea ez da arazo administratibo bat soilik: Gaztela Espainiaren erdigune natural ez dela onartzea da, bere identitatea historikoa dela eta lurraldeek beren etorkizuna erabakitzeko eskubidea dutela.
Trebiñuk arazo izaten jarraituko du, harik eta Gaztelak bere narratiba fikzio bat dela onartzen duen arte. Gatazka desblokeatzeko, Gaztelak bere burua identitate partikular gisa pentsatu behar du, ez guztion identitate gisa. Arazoa ez da Trebiñu. Arazoa da narrazio gaztelanista, trebiñarren etorkizuna baldintzatzen duena. Lehen urratsa argia da: fikzio historikoek ezin dute pertsonen bizitza baldintzatzen jarraitu.
