Argitaratu berria da Torturaren eta beste tratu edo zigor krudel, anker edo apalesgarri batzuen Biktimen Eskubideen Gutuna, eta honela amaitzen da: «Inork ezingo digu berriro ahotsa kendu. Gure istorioak kontatzen jarraituko dugu, elkarri lagunduz eta gure sufrimendua gotorleku bilakatuz. Bizirik iraun ez zutenen oroimena ohoratuko dugu, eta jagongo dugu beste inork ez dezan jasan guk pairatu behar izan duguna. Elkarrekin justizia, aitortza eta erreparazioa exijitzen dugu, ez karitate-egintza gisa, baizik eta eskubidez».
Alice Jill Edwards torturari eta Nazio Batuen beste tratu edo zigor krudel, anker edo apalesgarriei buruzko errelatore bereziak aurkeztu du Gutuna, eta mundu osoko bizirauleek partekatzen dituzten esperientziak, lehentasunak eta aldarrikapenak islatzen ditu. Bere esperientzietan oinarrituta dago erabat, eta pertsona horiek beren bizitzak berreraikitzeko eta etorkizuneko kalteak prebenitzeko funtsezkotzat jotzen dituzten eskubideak eta babes-neurriak ezartzen ditu.
Kasu guztiak dira beldurgarriak, izugarriak, baina denak ez dira berdinak. Errelatoreak salatu duenez, Israelek milaka palestinarri askatasuna kentzen jarraitzen du. Kasu askotan, atxiloketa arbitrarioak izaten dira, eta atxilotutako pertsonak isolamendu-erregimenean mantentzen dira; gainera, behartutako dozenaka desagertze bortxazko salatu dira. Israelek jakinarazi zuen Gazako 5.500 palestinar baino gehiago pasatu zirela Israelgo Defentsa Indarren atxiloketa zentroetatik genozidioaren lehen urtean bakarrik. Atxilotutako palestinarrek eta trukeetan askatutakoek salatu zuten baldintza apalgarrietan giltzapetu zituztela, tortura eta tratu txarrak jasan zituztela, sexu-indarkeria barne, eta janaria eta duintasuna ukatu zitzaizkiela. Halaber, hertsatzeko eta beldurtzeko itaunketak eta atxiloketa umiliagarriak salatu dituzte.
Gure inguru hurbilean urruneko gaia dirudi, baina ez da horrela inolaz ere. Giza Eskubideen Batzordeak berak, Eskubide Zibil eta Politikoen Nazioarteko Itunaren aplikazioa gainbegiratzen duen aditu independenteen organoak, Espainiako zazpigarren aldizkako txostenari buruzko azken oharrak argitaratu zituen 2025eko abuztuan. Ohar horietan deitoratu zuen ez dela ikerketarik hasi Euskal Autonomia Erkidegoan eta Nafarroan 1960 eta 2014 artean ustez tortura eta tratu txarrak jasan zituzten pertsonen 5.000 lekukotza dokumentatu baino gehiagoren inguruan, eta Espainiako Estatuak ez duela oraindik mekanismo independenterik segurtasun-indarrek egindako tortura eta tratu txarren salaketak ikertzeko.
Nazio Batuen Batzordearen salaketa ez da hor amaitzen. Halaber, kezkatuta agertu da galdeketak sistematikoki grabatzeko politikarik ez dagoelako; Espainiako legerian oraindik nazioarteko estandarrekin guztiz bat ez datorren torturaren definizioagatik —ez baita aipatzen indarkeria hertsatzeko edo beldurtzeko helburua—; delituak 15 urtera preskribatzen duelako, balizko zigorgabetasun-kasuak sortuz, eta, azkenik, tortura-egintza asko ikertu eta zigortu ez direlako.
Bizirik atera diren pertsonek argi uzten dute tortura eta bestelako tratu krudelak ez direla ezerezetik sortzen, baizik eta egiturazko baldintzek errazten dituztela, eta indarkeria-unetik askoz harago doazen inpaktuak dituztela
Urteko txostenetako batean, motibazio politikoko indarkeriaren testuinguruan giza eskubideen urraketak jasan dituzten biktimei errekonozimendua eta erreparazioa emateko Euskal Legean aurreikusitako Balorazio Batzordeak honako hau ekarri zuen gogora: «Batzordeak aztertu dituen kasuen konstelazioak askotarikoak eta larriak dira... Batzordeko kide garen pertsonak, gaian adituak izan arren, askotan jota gaude kasuen minagatik, eta are gehiago biktimen eta haien senideen sufrimenduaren gaurkotasunagatik. Horrek kontzientzia harrarazi beharko liguke hau ez dela iraganeko kontua. Lege honetan aitortutako giza eskubideen urraketen biktimak gaur egun gure artean bizi diren pertsonak dira, emakumeak eta gizonak. Biktima batzuk hil dira, baina senideen mina oso presente dago gaur egun, eta artatu egin behar da...».
NBEko Giza Eskubideen Kontseiluan aurkeztu berri den Gutunak ekintza-esparru berri bat ezartzen du, Estatuek eta beste eragile batzuek kontuak ematea, justizia, erreparazioa eta birgaitzea sendotu ditzaten. Gaitz horrekin amaitzeko erronka zintzoki bere gain hartzen duen edozein estaturen politika publikorako funtsezko alderdiak jorratzen ditu: egia jakiteko eta kontuak emateko eskubidea; biktimengan oinarritutako ikuspegia izateko eskubidea neurri guztietan eta/edo justiziarako, erreparaziorako eta errehabilitaziorako eskubidea.
Euskadin eta hainbat eta hainbat lekutan, bizirik atera diren pertsonek argi uzten dute tortura eta bestelako tratu krudelak ez direla ezerezetik sortzen, baizik eta egiturazko baldintzek errazten dituztela, eta indarkeria-unetik askoz harago doazen inpaktuak dituztela.
Horregatik, eta etorkizunean horrelako ekintzei aurrea hartzeko eta erreparazio eraginkorra bermatzeko, ezinbestekoa da Gutuna, politika publikoaren esparru gisa, eta bere eskakizun guztiekin, tortura eta tratu txarrak prebenitzeko eta zapaltzeko hartzen diren neurri politiko, legegile, administratibo eta judizialen multzoan sartzea.
Miresgarria da torturaren biktima askok euren bizitzak berreraikitzeko duten erabakia, baita beste pertsona batzuek haiek pairatutakoa sufritu beharko ez duten etorkizun batean duten itxaropen hautsezina ere. Haien mezuak eta ekintzarako deiak interpelatu egiten gaitu.
