Hiru hamarkada baino gehiagoan, Euskadik lurralde-antolamenduko sistema bat eraiki du. 4/1990 Legeak oinarriak ezarri zituen; Lurralde Antolamenduaren Gidalerroek (LAG-DOT), 2019an berrikusiak urte askotako lan teknikoaren eta herritarren parte-hartzearen ondoren, eredua finkatu zuten; eta lurralde-plan partzialek eta sektorialek eskualdez eskualde eta sektorez sektore zehaztu dute. Egitura horrek ahalbidetu beharko liguke irizpidez erabakitzea, adibidez, non eraikitzen den, zein lurzoru babesten diren edo nola banatzen diren garapenaren kargak eta onurak.
Gaur egun sistema hori arriskuan dago. Eusko Legebiltzarra Jarduera Ekonomiko Jasangarrirako Administrazioa Sinplifikatzeko eta Arintzeko Presako Neurrien Lege Proposamena izapidetzen ari da, Eusko Jaurlaritza babesten duten taldeek aurkeztua. Haren 18. artikuluak Lurralde Antolamenduaren Legea aldatzen du irudi berri bat sortzeko: interes publiko goreneko proiektuak. Izen tekniko baten atzean gauza oso sinple bat ezkutatzen da: lasterbide bat.
Interes publiko gorenekotzat jotako proiektu batek bidea egin ahal izango du, indarreko plangintzan sartzen ez bada ere. LAGak, lurralde-plan partzialak, lurralde-plan sektorialak eta udal-plangintza bera adierazpen batekin saihestu daitekeen oztopo bihurtuko lirateke. Lurraldea arau komunekin antolatzeko urteetan egindako lan guztia, praktikan, ezerezean geratuko litzateke norbaitek bere proiektua behar bezain garrantzitsua dela uste duen bakoitzean.
Ezin dugu ahaztu lurralde-antolamendua lurraldearen okupazioa arrazionalki eta demokratikoki antolatzeko balio duen teknika bat dela, herritarren parte-hartzearekin eta administrazio publiko desberdinen parte-hartzearekin eraikia. Presak ez du justifikatzen hori ahaztea
Bat gatoz administrazioak arina izan behar duela. Inork ez ditu defendatzen izapide alferrikakoak ezta justifikaziorik gabeko itxaronaldiak ere. Baina sinplifikatzeak ezin du esan guk geuk emandako arauak saltatzea. LAGak edo planak zaharkituta badaude, egin beharrekoa da gardentasunez eta parte-hartzez berrikustea, ez horiek eraginik gabe uzten dituen salbuespen-bide bat sortzea. Muga argirik gabeko salbuespen batek arbitrariotasunari irekitzen dio atea: kasuz kasuko erabakiak, baina horiek justifikatzen dituen aurretiko esparrurik gabe eta herritarrek kontrolatzeko zailak.
Bada bereziki kezkagarria den alderdi bat. Testuak ahalbidetzen du interes publiko goreneko proiektu bat adierazteko ekimena enpresa pribatuetatik ere etortzea. Ez udaletatik, foru aldundietatik edo Jaurlaritzatik bertatik, baizik eta interes legitimoak, baina pribatuak, dituzten sustatzaile pribatuetatik. Interes ekonomiko pribatua indarreko lurralde-antolamenduaren eta hirigintzaren gainetik jartzen da, eta harremana irauli egiten da: salbuespena arau orokor bihurtzen da. Lurralde-antolamenduko gobernu-teknika arinkeriaz hartzen da, eta herritarren parte-hartzea eta maila desberdinetako administrazio publikoen esku-hartzea erdira murrizten dira.
Eta ondorioak ez dira abstraktuak. Azpiegitura handiak, industria-instalazioak edo energia-parkeak non jartzen diren ari gara, zein nekazaritza-lurzoru edo lurzoru natural okupatzen den eta udalerriei eta bertan bizi diren pertsonei zenbat entzuten zaien. Behar dugun trantsizio energetiko eta ekosozialak plangintza gehiago eskatzen du, ez gutxiago; parte-hartze gehiago, ez lasterbideak.
Horregatik, Arabako herri Unibertsitateak (AhU) txosten bat egin du 18. artikuluari buruz, zazpi zuzenketa-proposamenekin, bakoitza bere testu alternatiboarekin eta justifikazioarekin, eta Eusko Legebiltzarreko talde guztiei helarazi die ganberaren erregistroaren bidez. Gure proposamenak zehatzak dira: administrazio publikoek bakarrik proposatu ahal izatea adierazpena; kasuak benetan salbuespenezkoetara mugatzea; adierazpenak ezin izatea lurralde-antolamendua eraginik gabe utzi; eta adierazitako edozein proiektu, betiere, LAGen aurreikuspenetara egokitzea.
AhUren proposamen hau legebiltzarrari eta gizarte-eragileei bidali zaie. Proposamenak ikuspegi berezi bat ekarri nahi dio eztabaidari, gure parte-hartze eskubidea erabiliz. Herritarren bizitzan hain modu sakonean eragin dezaketen erabaki politikoek eztabaidatuak izatea merezi dute. Era berean, administrazio guztiei eragiten dienez, eta bereziki tokikoei, lege proposamen honi haiek ere erantzun behar diote. Ezin dugu ahaztu lurralde-antolamendua lurraldearen okupazioa arrazionalki eta demokratikoki antolatzeko balio duen teknika bat dela, herritarren parte-hartzearekin eta administrazio publiko desberdinen parte-hartzearekin eraikia. Presak ez du justifikatzen hori ahaztea.
