Asteak daramatzat gaur hemen aipatuko dudan gaiari buruz gogoeta egiten, idatzi ala ez erabaki ezinik. Baina orain, protagonista hil denean, atsekabeak eta amorruak eman didate falta zitzaidan erabakitasuna. Maria del Carmen Abascalez ari naiz, etxetik botatzeak aparteko gizarte mobilizazioa eragin duen emakumeaz; etxebizitzaren aldeko borrokaren ikur bihurtu denaz, titularretan eta pankartetan haren izena behin eta berriz agertu denaz, eta, are, hauteskundeak aurreratzea ere eragin duenaz. Haren heriotzak ezustean harrapatu gaitu, inork imajinatu ez zuen istorio baten amaiera balitz bezala. Nire doluminik sentituenak familiari eta lagunei.
Orain, ia deserosoa egiten zait hari buruz idaztera eraman ninduen arrazoia aipatzea: Maricarmen deitu izanari buruzkoa, hain zuzen.
Bai, badakit horrela deitzen ziotela auzokoek. Badakit haren ondoan egon zirenek ere hala deitzen ziotela. Eta badakit izenak, berez, hurbiltasuna, maitasuna eta konfiantza adieraz ditzakeela. Ez daukat ezer Maricarmen izenaren kontra.
Baina galdera bat egiten diot neure buruari: zergatik bihurtzen da emakume baten abizena baztergarria emakume hori bizitza publikora igarotzen denean?
Eta bai: nik hor joera sexista bat ikusten dut.
Ez da konspiraziorik asmatu behar, ezta inori nahita egindako zerbait leporatu ere. Alborapenek ez dute normalean horrela funtzionatzen. Ohituretan txertatzen dira, pentsatu gabe errepikatzen ditugun formuletan, hain natural iruditzen zaizkigun gauzetan, non ez baitzaigu bururatzen beste modu batera ere egin daitezkeenik.
Ez daukat ezer Maricarmen izenaren kontra. Baina galdera bat egiten diot neure buruari: zergatik bihurtzen da emakume baten abizena baztergarria emakume hori bizitza publikora igarotzen denean? Eta bai: nik hor joera sexista bat ikusten dut.
Feminismoak hamarkadak daramatza emakumeak eta gizonak modu desberdinean izendatzen ditugula salatzen. Eta ez da inpresio hutsa. Ikerketek ere aztertu dute kontu hori. LLYCk egindako Mujeres sin nombre txostenak, hamalau milioi albiste baino gehiago aztertuta, agerian utzi zuen emakumeen izen propioa gutxiago agertzen dela titularretan, eta emakumeak beren izaeraren edo egoeraren arabera identifikatzeko joera handiagoa dagoela: «emakume bat», «ama bat», «emakume gazte bat», «adineko emakume bat», «biktima bat»... Txostenak «emakumezko abizena» deitzen die, hain zuzen ere, emakumearen identitatearen ordez jartzen diren etiketa horiei.
Eta hor agertzen da familiaritatearen beste aldaera bat, sotilagoa agian: emakumeari izenez deitzea eta, antzeko egoera batean, gizonari abizena gordetzea.
Ez dut esaten «Maricarmen» idatzi duen kazetari bakoitzak nahita jokatu duenik sexistoki. Ez dut hori esaten. Esaten dudana da emakumeak gizonak baino modu familiarragoan izendatzeko ohiturak baduela historia bat, eta ondorioak ere badituela.
Kasu honetan, gainera, bada beste alderdi bat: adina.
Maricarmenek 87 urte zituen. Horregatik, albisteetan «adineko emakumea», «87 urteko emakumea», «auzokidea», «etxetik botatakoa» ere izan da.
Hori guztia egia da.
Baina hitz horietako bakar batek ere ez digu esaten nor izan zen.
87 urteko emakume bat ez da 87 urterekin hasten existitzen.
Lehenago haurra izan zen, nerabea, langilea, alaba, laguna, auzokidea. Hamazazpi urte zituenetik bizi izan zen etxe hartan. Aitak 1956an sinatu zuen alokairu-kontratua. Han igaro zuen bere bizitzaren zati handi bat. Han zeuden bere oroitzapenak, bere gauzak, bere historia.
Eta, bat-batean, bizitza pribatu hori guztia albiste bihurtu zen. Eta bera Maricarmen bihurtu zen.
Bada, hala ere, bereziki esanguratsua iruditzen zaidan beste zerbait.
Bere izena kategoria bihurtzen hasi da. Madrilgo Puerta del Solen «No habrá más Maricármenes» oihukatu izan da.
Pluralak dena aldatzen du.
Maricarmenek jada ez du soilik Maria del Carmen Abascal adierazten. Antzeko egoera batean aurki daitezkeen emakume guztiak ere adierazten ditu.
Pertsona zehatz bat sinbolo bihurtu da.
Prozesu ezaguna da. Rosa Parksek ez zuen Rosa Parks bakarrik izaten jarraitu: arraza-segregazioaren aurkako borrokaren ikur bihurtu zen. Ana Orantesek ere ez zuen Ana Orantes bakarrik izaten jarraitu: indarkeria matxistaren aurkako borrokaren ikur bihurtu zen.
Baina biek gauza oso sinple bat gorde zuten: izena eta abizena.
Maria del Carmen Abascal ere historiara igaro da. Eta nik neure buruari galdetzen jarraitzen dut zergatik iruditzen zaigun aski Maricarmen esatea.
Agian goxoago delako. Hurbilagoa. Gureagoa.
Eta, hain zuzen ere, hor dago auziaren muina.
Familiaritatea maitasun adierazpena izan daiteke, baina distantzia kentzeko modu bat ere bada, eta, harekin batera, autoritatea murrizteko modua. Pertsona publiko bat ezagutzen dugula sentiaraz diezaguke, haren bizitzaz ia ezer ez dakigun arren.
Nik ez diot Maricarmeni izena kendu nahi.
Abizena itzuli nahi diot.
Izan ere, hori ari da gertatzen, hain zuzen, abizena erabiltzea ez dela keinu hutsala badakiten pertsona batzuen eskutik. Maria del Carmen Abascalek gogorarazten digu sinboloaren atzean emakume zehatz bat zegoela. Emakume bat, berez, kausa bihurtzeko jaio ez zena. Titularrak baino lehenago bizitza bat izan zuena, eta titularrak desagertu ondoren ere gure oroimenean bizitzen jarraituko duena.
Abizenak ez du soilik identifikatzen: haren banakotasuna aitortzen du, sinboloak pertsona irents ez dezan laguntzen du eta, batez ere, gogorarazten digu kausa kolektiboak bizitza konkretuetatik sortzen direla.
Eta bai, agian norbaitek pentsatuko du: «Hara, berriro ere feminista bat gauzak puzten».
Ba, bai. Berriro ere.
Agian horixe baita feminismoaren zereginetako bat ere: txikiegiak diruditen gauzak ez hartzea berez naturaltzat. Galdetzea zergatik deitzen diegun emakumeei modu batera eta gizonei beste batera. Ohiturei susmo pixka batekin begiratzea, ohiturek beti alde berari mesede egiten diotenean.
Eta, batzuetan, besterik gabe, emakume bati abizena itzultzea.
