Gobernu batzuek diote printzipioek gidatuta jarduten dutela. Hala ere, lege batek interes ekonomiko jakin batzuei traba egiten dienean, aldatu egiten da. Hori da, hain zuzen ere, Euskal Autonomia Erkidegoan gertatzen ari dena orain arte armagintzarekin lankidetza publikoa egitea eragozten zuen legediarekin.
Herrialde Pobretuekiko Justizia eta Elkartasunerako Gutunaren 3.3 artikuluak (14/2007 Euskal Legea) eta Lankidetzari eta Elkartasunari buruzko 3/2024 Euskal Legearen 10.4 artikuluak debeku argia ezartzen dute: Eusko Jaurlaritzak ezin du armamentu edo teknologia militarra ekoizten, merkaturatzen edo finantzatzen lagundu, ez zuzenean, ez zeharka. Ez da ñabardura tekniko bat, ekimen publikoaren muga etiko esplizitu bat baizik.
Muga hori ezabatu nahi da orain. Euskal armamentu industriak Defentsarako Europako Funtsaren 325 milioi euroko inbertsioak eskura ditzan, erabilera militar bikoitzeko proiektuetarako, EAJk eta PSEk aurreikusi dute 2026ko aurrekontu eztabaidan autozuzenketa bat onartzea, Lankidetzari eta Elkartasunari buruzko Legearen 10.4 artikulua aldatzeko. Helburua da euskal erakundeen sustapen ekonomikorako politikek Europako Segurtasun Estrategian sartuta dauden armamentu enpresekin lankidetzan jardun dezaten ahalbidetzea.
Legegintza-ukitu txiki horri esker, desagertu egin dira urteetan lankidetza hori debekatu zuten oztopoak. Oztopo horiek hainbat hamarkadatako herritarren mobilizazioaren eta borroka bakezale eta antimilitaristaren ondorio izan ziren. 2007ko Gutuna ez zen keinu sinbolikoa izan: erabaki politiko kontzientea izan zen, diru publikoak gerraren industriari lagundu ez ziezaion.
Ez da lehen aldia lege hori hausten saiatzen direna. 2019an, Globernance Institutuaren txosten eztabaidagarri batek EAEko administrazioei ohartarazi zien ustez ez zela bete, eta zuzenean iradokitzen zuen hura erretiratzea, nahasgarria, «errealitate ekonomikoarekin» bateraezina eta industria-politikarako oztopoa zela iritzita. Harrezkero, kontua ez da legea nola bete, baizik eta legea nola berrinterpretatu, ahuldu edo ordezkatu, argi eta garbi esan gabe.
Bien bitartean, sektore horren gaineko gardentasuna eta kontrola indartu beharrean, euskal armamentu enpresak nazioartekotzeko laguntzak eta dirulaguntzak eman dira, kanpoko merkatuetan sartzea erraztu da —baita gatazkan dauden herrialdeetan ere—, eta ez da bultzatu giza eskubideekin eta bizitzaren iraunkortasunarekin bateragarria den industria zibilerantz birmoldatzeko estrategia seriorik.
2024an onartutako Lankidetza eta Elkartasun Lege berriak prozesu hori itxi zuela zirudien. Formalki, 2007ko Gutuna ez da indargabetzen, baina praktikan, eta are gehiago aldaketa horren ondoren, desaktibatuta geratzen da. Lankidetza ez da politika publiko guztiak baldintzatzen dituen zeharkako printzipio bat, eta, aurrerantzean, industria-, teknologia- eta inbertsioak erakartzeko politikaren menpe egongo da.
Hori guztia, gainera, euskal erakundeek Europako Batasuna berrarmatzeko eta militarizatzeko estrategia eztabaida sozialik eta parlamentariorik gabe onartzen duten testuinguruan gertatzen da. Politika horrek, atzerakada demokratikoan eta kapitalismo autoritarioaren igoaldi honetan, gatazken gorakada arriskutsura eta gastu militarraren mesedetan eskubide sozialen murrizketara bultzatzen gaitu. Premisa eztabaidagarri bat ere onartzen da: defentsako gastua handitzeak Europako autonomia estrategikoa bermatuko duela eta Ameriketako Estatu Batuekiko menpekotasuna murriztuko duela.
Argi eta garbi esatea komeni da: ez gaude aldaketa tekniko txikiago baten aurrean, garrantzi handiko erabaki politiko baten aurrean baizik. Inbertsio jakin batzuei segurtasun juridikoa bermatzea erabaki da, eskaera sozial zabal batetik sortutako legea betetzen dela bermatu baino lehen. Galdera deserosoa da, baina beharrezkoa: zertarako balio dute legeek, interes ekonomiko jakinak oztopatzen dituztenean, aldatu egiten badira aldez aurreko ez-betetzera egokitzeko? Zer balio du Justizia eta Elkartasun Gutun batek, praktikan neutralizatzen den bitartean erreferentzia erretoriko gisa mantentzen bada?
EAEk esparru etiko aurreratua izan zuen 2007an, lankidetza, politika ekonomikoa eta erantzukizun globala lotzen zituena. Hemezortzi urte geroago, esparru hori errealismoaren eta arma-karreraren ustezko lehiakortasunaren izenean ezabatzen ari da. Ez legea betetzea ezinezkoa delako, baizik eta hori egitea merezi ez duela erabaki dutelako.
Hori da aurre egin beharko geniokeen benetako eztabaida: ez nola blindatu erabilera bikoitzeko inbertsioak hiltzeko negoziotik kanpo ez geratzeko, baizik eta zenbateraino gauden prest —argi eta garbi esan gabe— kolektiboki ezarri genituen muga etikoei uko egiteko. Vicent Martínez Guzmán-ek, hainbeste zor diogun bakezaleak, gogoratzen zuen bezala, «benetako errealistak bakezaleak gara». Gerraren saihetsezintasunaren ideiaren aurrean, bakea eraikitzeko aukera errealista defenda dezagun.
Si vis pacem, para pacem.
