Lehen aldiz publikoki albiste pozgarri bat iragarri nahi dut. Zarautz Victoria ontziaren eraikuntza lekutzat jotzen duen bertsioa behin betiko adierazten duena. 17 urte haren bila ibili ondoren, 1564an Zaldibia batxilerrak idatzi zuen jatorrizko eskuizkribua aurkitu dut. Bertan Victoria-ri buruz hau irakurri dezakegu: «Gipuzkoan egin zen, Zarautz hiribilduan». Gogoan dut zer esaten zuten historialari batzuek 2022ko irailean Zarauzko Udalaren eta nire aurkako idatzi batean: «Bere teoria guztia 1564ko Martinez de Zaldibiak 1515ean Zarautzen itsaso bat eraikitzeari buruz egindako lan batean agertzen den ustezko ohar batean oinarritzen da...». Bere argumentu guztiaren oinarria XIX. mendeko bi pertsonak (Pablo Gorosabel eta Nicolas de Soraluze) gordetzen ez den eskuz idatzitako kopia bati buruz diotena da, ez dugu eskuizkribu horretarako sarbiderik, hirugarrenez fidatu behar dugu».
Dagoeneko ez dugu zertan hirugarrenekin fidatu, liburua aurkitu dugu eta. Eta gainera, orain badakigu Gorosabel eta Soraluzek liburu hori aurkitu eta Zarautzi buruz idatzi zuten azkenak ez zirela izan. Jose de Artetxe eta Fausto Arozena izan ziren azkenak, Gipuzkoako Foru Aldundiko Artxiboan lan egiten zutenean. Artetxek horren berri idatzi zuen 1972ko Elkano liburuan eta horregatik genekien, baina Arozenak aitortzen du Zarauzkoa irakurri duela, berak idatzitako eta Zaldibiako liburuaren barruan aurkitzen den gutun batean, eta horren berri orain eduki dugu. Arozenaren eskutitz horren datak —1949ko azaroaren 14a— adierazten digu liburu honek 77 urte daramatzala desagertuta, aurkitu dugun arte.
Zaldibiak idatzitako liburu hau esku pribatuetan dago eta jabeek, adituekin kontsulta egin ondoren, bere balioa kalkulaezina dela jakinarazi didate. Hemendik aurrera eta aurkikuntza honek duen garrantzia ikusita, futboleko entrenatzaile jubilatu batek ezin du gehiago egin, eta liburu horren jabeek baimena ematen badidate, Zarauzko Udalaren eskuetan jarriko dut informazio guztia. Suposatzen dut liburu hau jabetza publikora ekarri nahi bada Gipuzkoako Foru Aldundiak eta Eusko Jaurlaritzak esku hartu beharko dutela, bertan, Zarautzi buruz idatzitako oharraz gain, Suma de las cosas cantábricas y guipuzcoanas liburu hau Gipuzkoari buruz idatzi den lehen historia delako. Baina benetan eskatzen diot Zarauzko Udalari, gai honi buruz zerbait egiten bada, adi egon dadila azken urteetan gertatutakoa ikusita, liburu hau aurkitzerik nahi ez zutenak gai dira 462 urte dituen jatorrizko liburu bat desagerrarazteko edo orrialde bakar bat erauzteko; 18. kapituluko azken orria: «Gipuzkoan egin zen, Zarautz hiribilduan» adierazten duena.
