Ingalaterrako aro viktoriarreko gizartea aztoratu zuen Bram Stokerren Drakula liburuak 1897an. Duela 129 urte argitaratu zen, baina akaso liburu berak euskal gizartea aztoratuko du orain. Ana Morales idazle eta itzultzaileak euskaratu berri du; eta bekatuaren, debekuaren eta sexualitate konbentzionalaren mugetatik kanpo dauden pasarteak jarri ditu mahai gainean, gaur egungo irakurleari ere zirrara sor diezaieketelakoan. Edonola ere, Stokerrena ez da banpiro bat azaltzen den lehen nobela. Bai, ordea, Drakula azaltzen den lehena. Eta, gaurdaino, hainbat pelikula, bertsio eta ikerketa plazaratu dituzte Stokerren liburua oinarri hartuta, baina Moralesek uste du jatorrizko istorioak jende asko ezustean harrapatuko duela. Elkar argitaletxearen Ateko Banda bildumaren parte izango da liburua.
Aurrerapen teknologiko eta zientifikoen aroa izan zen aro viktoriarra, eta horixe irudikatzen du nobelak: argazki makina, fonografoa, telegrafoa... Den-denak azaltzen dira liburuan, bai eta psikologiaren eta kriminologiaren teoria berriak agertu ere. Zentzu horretan, Xabier Mendiguren editorea harritu egin zuen nobela irakurtzen ari zela istorioan autobus bat topatzeak: «Ez zuen, nik uste bezala, zaldi gurdi bat aipatzen; hain justu, jatorrizko bertsioan autobus bat ageri da». Baina, kontrara, liburuak iragan aroko zantzuak ere baditu; badaude, egon, zaldi gurdiak; bai gazteluak, urruneko leku exotikoak, kanposantuak, sonanbulismoa eta telepatia ere, denak ala denak, aro erromantizistaren lekuko.
«Oscar Wilderen kartzelaratzea presente dago gizartean eta presente dago Bram Stokerren bizitzan; lagunak ziren. Eta halako fenomeno batek mahai gainean jarri zituen sexualitate ortodoxoaren gaineko zalantzak»
ANA MORALES Itzultzailea
Eta moralari erreparatuta, Moralesek gogorarazi du orduko hori aro kontserbadore bat izen zela: «Genero bitasuna ikaragarri gainbegiratzen zen, senar-emazte heterosexualek osatutako familia nuklearra da gizartearen zutabea, eta balio horiek ikaragarrizko zurruntasunez kontrolatzen dira». Baina, aldi berean, balio horiek kolokan jarri zituzten «kontrako indarrak» hasi ziren sortzen. Horren adibide, gizartean ez ezik, nobelan ere beren lekua duten bi fenomeno aipatu ditu itzultzaileak: bat, garai hartako prentsak Emakume Berria esaten zion horren figura, «protofeminista edo feminismoaren aitzindaria» izan zitekeena, hain zuzen, «berdintasuna aldarrikatzen zuena ekonomian edo politikan, eta bere burua entzunarazten ari zena» —Emakume Berria-ren aipamena Drakula-n agertzen da, zehatz-mehatz—. Eta, bestetik, bigarren fenomenoa, Oscar Wilderen epaiketa, 1895ean, homosexuala izateagatik. «Wilderen kartzelaratzea presente dago gizartean eta presente dago Bram Stokerren bizitzan; lagunak ziren. Eta halako fenomeno batek mahai gainean jarri zituen sexualitate ortodoxoaren gaineko zalantzak».
Stokerren nobelak kontraste joko horretan topatzen du oreka, eta Moralesek aipatu duenez, Drakularen figurak ere kontraste hori irudikatzen du: «Drakula erdi animalia, erdi gizona da; erdi hila dago, erdi bizia; higuingarria da eta, aldi berean, magnetismo eutsiezin bat du. Androginoa da, eta sexu beharrik gabe haurrak eduki ditzake; aita eta ama da aldi berean. Hala, zalantzan jartzen du bitasunaren joera. Liburua kontraste festa bat da».
Munstroarekin parez pare
Baina zer aurpegi du munstroak? Moralesen ustetan munstroari zuzen-zuzenan begiratzeak gakoak ematen ditu «hura sortu duen artistaren eta bere garaiaren beldurrei antza» hartzeko. Bada, munstroaren ezaugarri bezala, jariakinen trafikoa aipatu du lehen-lehenik; odolarena, batik bat: «Odolak kutsu erotiko nabarmen bat du bai aro viktoriarrean, baita gurean ere». Eta hori azaltzeko, besteak beste, pertsonaiek banpiroarekin izaten dituzten enkontruei buruz aritu da itzultzailea: «Banpiroa agertu, eta haginka egiten dioenean biktima bati, enkontruaren deskribapenek ezaugarri orgasmiko oso nabarmenak dituzte. Gainera, banpiroa gonbidatu egin behar izaten da; ezin da zure etxera sartu zuk baimenik ematen ez badiozu». Hortaz, higuina eta erakarmena, biak sorrarazten ditu; zehazki, «tabuek edo perbertsioek bezala», azpimarratu du Moralesek. «Banpiroak aukera ematen du errurik gabeko bekatua egiteko».
«Banpiroa agertu, eta haginka egiten dioenean biktima bati, enkontruaren deskribapenek ezaugarri orgasmiko oso nabarmenak dituzte»
ANA MORALES Itzultzailea
Eta zer gertatzen da banpiroak emakume bati haginka egiten dioenean? Bada, Moralesek erantzun du: «Haragikoia bihurtzen da, lizuna, dominantea, informazioa gordetzekoa, begirada gogorrekoa... Ez da eztia, emakume edo ama viktoriar batek behar lukeen gisan; areago, ez zaizkio umeak interesatzen. Beno, bai, baina jateko». Aldiz, nobelan banpiroak ez dio gizon bakar bati ere kosk egiten; Moralesen ustez, tabu handiegia litzatekeelako nobelan hori agertzea. Hortaz, zeharkakoak dira gizonezkoen aurkako erasoak; emakumeen bitartez kutsatzen dira, eta, ondorioz, feminizatu. «Genero rolak hankaz goratu egiten dira», azpimarratu du Moralesek.
Euskaraz, azpieuskalkietan
Itzultzaileak nabarmendu du Stokerrek idatziriko jatorrizko bertsioan bigarren mailako bospasei pertsonaiek eta lehen mailako beste batek hizkera berezi bat erabiltzen dutela; zehatzago, ingeles ez estandar bat. Halako kasuetan, aipatu du itzultzaileak erabaki bat hartu behar izaten duela: dena berdin itzuli —eta irakurlea ez dadila jabetu— edo jatorrizko testuari leial izan. Bigarren aukera hautatu zuen Moralesek: «Horiek dira liburuaren aberastasunak, eta iruditzen zait euskarak badituela halakoak islatzeko baliabideak».
Baina ez ditu soilik euskalkiak sartu, erregistro informala ere erabili du Moralesek; nobelak hala eskatuta, akats gramatikalak sartzeraino. «Azpieuskalkiak», finean.
