Amatasunari eta ez-amatasunari buruzko diskurtso berriek gero eta toki handiagoa dute kultur ekoizpenean. Literaturan, zineman, poesian, musikan, arte eszenikoetan, sare sozialetan... diziplina guztietan lantzen ari dira ama izateari edo ez izateari buruzko esperientzia konplexuak, gatazkatsuak, isilduak, deserosoak eta baztertuak. Horixe bera azaleratu du Emakunderen beka bat jaso duen ikerketa lan batek: Maternidades a debate en la producción cultural (Amatasunak ezbaian kultur ekoizpenean). Elixabete Imaz antropologo eta EHUko irakasleak zuzendu du ikerlana, Mercedes Bogino NUPeko Soziologiako irakaslearekin, Silvia Lopez antropologoarekin eta Irati Lafragua, Ane Arruabarrena eta Iosune Fernandez-Centeno EHUko antropologoekin lankidetzan.
Lanaren ondorio nagusietako bat da amatasunari buruzko iruditeria hegemonikoa pitzatzen ari dela. «Ama sakrifikatua, beti goxoa eta etengabe emankorra» islatzen duen irudi horri uko egin, eta bestelako kontakizunak ari dira zabaltzen, ikerketak agerian utzi duenez: ama izatearen alde ilunak, errua, neke fisiko eta emozionala, amatasun prekarioa, dolua, antzutasuna edo ama ez izateko hautua ikusgaiago dira orain. Aldi berean, ikerketak nabarmendu du euskal sortzaileen belaunaldi oso bat, batez ere 30 eta 40 urte arteko emakumeak, beren bizipenak zuzenean eta gordinki ari direla kontatzen, eta badutela premia bat: amatasuna gai intimoa izan ondoren, auzi sozial eta politikoa bilakatzea.
Amatasunaz hitz egitea ez da sekula ariketa neutroa izan, eta are gutxiago gaur egun, emakume askok beren esperientzia askotarikoak plazaratzeko premia eta nahia adierazten baitute. Imazek dioenez, amatasunaren eredu bakarraren ideia «apurtu» egin da gizartean, ez baita inoiz errealitate bakarra izan, baina bai «eredu hegemoniko» modura funtzionatu duena. Ikerketak agerian utzi du erabaki edo borondate hutsetik harago doan prozesu konplexu modura hartu behar direla amatasunak —pluralean—.
«Emakumeek hitz egiteko gogoa dute, eta ez soilik esperientzia pertsonalak kontatzeko, baizik eta eztabaida sozial eta politikoa zabaltzeko»
ELIXABETE IMAZAntropologoa
Ikerketak ia 60 kultur produktu aztertu ditu, Hego Euskal Herrian 2018 eta 2024 bitartean sortutakoak, eta gai nagusitzat edo garrantzitsutzat amatasuna daukatenak. Eta diskurtso eta narrazio askok zalantzan jarri dute ama perfektuaren eredu normatiboa, eta amatasuna beste modu batzuetan bizitzeko edo ama ez izateko eskubidea aldarrikatu.
Emakume sortzaile askok gorputzaren eta emozioen errealitateari erreparatu diote —erditzea, haurdunaldia, edoskitzea, beldurra, errua, bakardadea...—, eta, maiz, narrazio horiek gordintasunez eta ausardiaz kontatu dituzte, «inoiz kontatu ez diren zauri eta unibertsaltasunak bistaratuz», lanak ondorioztatu duenez.
Sorkuntzen emaitzetan ez ezik, sorkuntza prozesuan ere antzeman dute ikertzaileek amatasunaren eta ez-amatasunaren eragina. Besteak beste, azterlanak agerian utzi du kulturgile batzuek birpentsatu behar izan dituztela beren sorkuntza prozesuak ama izan ostean. Izan ere, kultur sortzaileek bide bat ireki dute, amatasuna bizipen konplexua, politizatua eta askotarikoa dela bistaratuta.
Ikerketaren ondorioetako bat argia da, Imazek nabarmendu duenez: «Emakumeek hitz egiteko gogoa dute, eta ez soilik esperientzia pertsonalak kontatzeko, baizik eta eztabaida sozial eta politikoa zabaltzeko». Ikerlariaren arabera, sortzaileek feministatzat daukate beren burua, eta beren lanak ere feministatzat hartzen dituzte, baina askok sentitzen dute feminismoaren barruan berariazko espazioa falta dela amatasunaren inguruko eztabaidarako; «itxitura» moduko bat.
Ikerketan aztertutako lanetan, amatasun eredu hegemonikoa zalantzan jarri eta apurtu egiten dute, Imazek azaldu duenez. Haren iritziz, helburua ez da soilik esperientzia propioak kontatzea, baizik eta gaiak mahai gainean jarri, kezkak plazaratu eta beste bide batzuez pentsaraztea.
Gurasotasunaren inguruko kezka ere gero eta agerikoagoa dela sumatu dute ikerlariek: «Zer da guraso izatea? Zer ama izatea? Zer aita?». Eta hortxe ikusi dute gabezia bat: ia ez dago aitatasunari buruzko materialik, eta dagoena ez da gizonek sortua. Esaterako, Cinco lobitos eta 20.000 espezie erle filmei erreparatu die Imazek: «Amatasuna errotik ari da aldatzen, baina aitatasunak bere horretan jarraitzen du, eta, hain justu, emakumeek hutsune hori azpimarratzen dute».
Ikerketa oinarri hartuta, BERRIAk amatasunak eta ez-amatasunak modu batean edo bestean zeharkatu dituzten hiru sortzaileren lekukotzak jaso ditu erreportaje honetarako: Oihana Iguaran bertsolariarena, Birkite Alonso musikariarena eta Alaine Agirre idazlearena. Hirurengan izan dute eragina amatasunaren eta ez-amatasunaren inguruan korapilatzen diren hariek, eta hirurei iruditzen zaie beharrezkoa gaiari buruzko diskurtso berriak azaleratzea.
«Saioetara iristen zara, baina nola? Zer baldintzatan?»
Ama izatea hautatu zuen Oihana Iguaran bertsolariak (Villabona-Amasa, Gipuzkoa, 1991), jakinik amatasunak bertsolaritzan jardutea zailduko ziola, eta zenbait plazatarako bidea estutu. «Erabakia hartzerakoan espero genuen hori». Udaberri amaierarako alaba jaiotzear zela, askok ohartarazi zioten udako saio mordoa galduko zituela. Eta gauza bera gertatu zitzaion txapelketekin ere: 2019ko Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa eta 2022ko Euskal Herrikoa haurdun pasatu zituen, eta, denborarekin, onartu dio bere buruari zenbat eragin zion horrek: «Nahi nuen bezala iristea kosta egiten zitzaidan, fisikoki eta batez ere arreta mailan».
Gaur egun, ama diren bertsolari gehiago daude plazan eta txapelketetan, eta Iguaranek dio distantziatik ikusita jabetzen dela zer esan nahi duen horrek guztiak. Amatasun biologikotik harago ere, zaintza lanek zailtzen dutela emakume sortzaileen presentzia: ordutegiak, asteburuetako saioak... Hala ere, aitortu du pandemiaren garaian lehen alaba izateak nolabaiteko «leundura» ekarri ziola: ordutegi mugatuak zirela eta, saio asko arratsaldera pasatu zirelako, eta haurdun zeudenentzat egokitzapen batzuk egin zirelako. «Hau ezin da erreala izan», pentsatu zuen, hala ere. Eta ez zen.
Plazara iristean, galderetan desoreka nabaria dagoela uste du bertsolariak: emakumeei bai, galdetu egiten zaie umearekin nola moldatuko diren; gizonei, aldiz, ia inoiz ez. «Nire inguruan asko dira aita, baina askotan ez dakigu aita direnik ere». Eta horrek beste hausnarketa bat eginarazi dio: amatasuna ikusten den lan bat da, baina bestelako zaintza lanak, ordea, ez dira hain agerikoak. «Saioetara iristen zara, baina nola? Zer baldintzatan? Bestelako zaintza lanekin gauza bera gertatzen da».
«Nire inguruan asko dira aita, baina askotan ez dakigu aita direnik ere»
Umea txikia denean edoskitzearen logistika bera oztopo izaten dela dio Iguaranek, nahiz eta txapelketa eta saioetan gisa horretako beharrak kontuan hartzen hasiak diren, eta edoskitze gela ere izaten den ama izan diren bertsolarientzat.
Iguaranek azaldu du Uxue Alberdi erreferente bat izan zela, ikusarazi ziolako posible zela plazaz plaza ibiltzea eta amatasuna uztartzea. Baina, aldi berean, ikusita nola epaitzen zuten Alberdi amatasunaz edo feminismoaz kantatzen zuelako, kontraesan handi bat sumatu zuen: ulergaitza egiten zitzaion bertsolari batzuek zaintzari edo gaixotasunari buruz kantatzean antzeko epairik ez jasotzea, eta emakume batek bere haurraz kantatzeak errezeloa piztea.
Alberdik berak Iguaranen gogoeta bera jasota utzi zuen Kontrako eztarritik liburuan: «Amorratzen ninduen bertso eskolan kritikatzen zintuztenean [Uxue] amatasunaz kantatzeagatik edo feminismoaz kantatzeagatik... Nik defenditu egiten zintudan, ohartzen nintzelako neure burua zela defenditzen nuena, nire eskubidea defendatzen nuela nahi nuenaz kantatzeko eta emakume edo feminista edo ama identitatetik kantatzeko. Zergatik ezin du emakume batek bere seme-alabez kantatu (pisu gertatzen delako) eta gizon batek bai (eta gozoa da)?».
Iguaranek aitortu du askotan nekeza egiten zaiola amatasunari buruz ahots bakarrean kantatzea, eta horrek ere sortzen dizkiola kontraesanak. «Nire esperientzia pertsonala da, eta ezin dut unibertsalizatu. Gai hau lantzeko, hamar ahots behar dira». Horregatik bizi du maiz anbibalentzia: goxo kantatuz gero, ez ote den amatasuna idealizatzen ari; eta, kontrara, amatasuna deseraikitzen badu, ez ote den iradokitzen ari seme-alabak ez dituela maite. «Kontraesan horretan egoten naiz, poliedrikotasun hori lantzeko tarterik gabe».
Amatasunaren eta ez-amatasunaren korapiloak askatzeko nahi horretatik sortu zuten AMAraun proiektua Iguaranek eta Amaiur Luluaga dantzariak. Emanaldietan, ohartu ziren amatasunaren alde jakin batean gelditzeko joera zutela: gorputzean, haren inplikazioetan eta oholtzan duen eraginean. Horrek ia esklusiboki amatasun biologikora mugatzen zituen, eta muga hori bera bistaratu nahi izan zuten.
Hain justu ere, bertsolariak argi du amatasunen inguruan hari asko korapilatzen direla: «Sorkuntzarako bide berriak zabaltzen dituen bizipen potente eta eraldatzailea bada ere, irisgarritasuna mugatzen duen esperientzia da». Alberdik, Kontrako eztarritik amaitu zuenean, kapitulu bat falta zuela esan zuen, amatasunarena. Iguaran: «Baina orduan ez zegoen ia ahotsik. Ia zazpi urte pasatuta, bada jendea horretaz idazten, gauzak aldatzen ari diren seinale». Eta etorkizunean ere baldintzak hobeak izango direla uste du: «Sinistu nahiko nuke hemendik hamar urtera ama izatea erabakitzen dutenek baldintza hobeagoetan egingo dutela».
«Kosifikatuta egon ostean, ikusezin bihurtu nintzen»
Birkite Alonso (Gasteiz, 1977) 2001ean hasi zen musikan, eta, handik bederatzi urtera, etenaldi bat egin behar izan zuen ama izan zelako. Argi du hautu bat bainoago behartutako zerbait izan zela: «Amatasunak behartu ninduen uztera». Bi semeen jaiotzak —2010ean lehenengoa, eta 2013an bigarrena— musika bazterrean uztera bultzatu zuen, eta baita emozionalki urruntzera ere: «Ezin nuenez gitarra hartu, amorruz utzi nuen. Eta esaten nion neure buruari: etorriko da berriro».
Eta etorri zen, berez. 2016an gitarra hartu, eta barrutik sortzen hasi zen berriro; urtebete geroago eman zuen argitara bere lehen diskoa bakarlari gisa, Emen. «Liberazioa izan zen. Nire esparrua berreskuratzeko erreminta», aitortu du. Alonsoren hitzetan, askatasun zirrara bat izan zen bakarlari modura Birkit izen artistikoarekin musikara itzultzea: «Birkit niretzat hasierara bueltatzea bezala izan zen, 24 urte nituenean sentitzen nuen horretara itzultzea bezala». Etxean izan zuen laguntza —bikotekidearena eta aiton-amonena— funtsezkoa izan zen musikari tartea eskaini ahal izateko. Amatasunagatik bazterrean utzitako hura berreskuratzeak «arnasa» eman ziola azaldu du.
Hala ere, argi du ezen, amatasunak berak baino, horri lotutako baldintza sozialek eragiten dutela: «Amatasunak ez zaitu baldintzatzen; denbora faltak baldintzatzen zaitu».
Musikariaren sormen prozesuan ere izan du islarik amatasunak. Bakarkako lehen diskoan, esaterako, sentimendu horiei bide eman zien Barrutik barrurantz abestian. Semeari idatzi zion, zaintza urteetako nekea eta maitasunaren arrakalak hizpide hartuta. Inertzia diskoan, berriz, amatasun sozialari heldu zion Begizuloetatik abestian, zaintza sistemaren prekaritatea ikusgai eginez. «Kontatu nahi nuen gizarteak zein gaizki tratatzen gaituen zaintzaile garenok».
«Amatasunak ez zaitu baldintzatzen; denbora faltak baldintzatzen zaitu»
Garai horretan hasi zen hauspotzen amatasun feministaren inguruko diskurtsoa, eta berak ere horri heldu zion, horretan hasiak ziren beste idazle, kazetari, bertsolari eta abarrek bezala. «Nik neuk emakumeona den esparru hori aldarrikatzeko baliatu dut amatasuna, gizarteratzeko dugun eskubide hori. 'Zergatik baztertzen gaituzte?' galderari erantzuteko». Ama diren emakumeak «ikusezin» bilakatzen direla salatzeko beharra izan zuela kontatu du: «Ama izan aurretik, askatasun esparru bat aldarrikatzen nuen emakume izateko, eta sexu objektua ez izateko, eta, bat-batean, umearen kotxearekin ibiltzen hasi, eta ikusezin bilakatu nintzen gizonen begietara. Kosifikatuta izan ondoren, ikusezin bihurtu nintzen».
Baina horrek ekarri zion, paradoxikoki, beste askatasun forma bat: gizonen begiradetatik libratzea. Eta esperientzia horretatik sortu zuen Leihoa abestia: «Aitei abesten diet, leihoa ireki dezaten arnasa hartzeko. Nire bizipenetatik dator: kosifikaziotik ikusezintasunera salto egite horretatik».
Euskal Herriko musika eszenan ama diren musikari profesional oso gutxi daude. «Nik ez dut ezagutzen ama den musikari profesionalik», nabarmendu du. Baina egon badira musika ogibide ez duten eta ama izan diren emakumeak, eta, Alonsoren arabera, horrek erakusten du amatu ondoren musikara itzultzea posible dela. Haren esanetan, erditu diren amentzat, lehen hiru urteak izaten dira zailenak, gorputzak baldintzatu egiten duelako oholtzara ezin igotzea, baina, hori kenduta, ez du uste amatasuna, berez, musikan aritzeko oztopo denik.
Aita diren gizon musikariei dagokienez, berriz, bestelakoa izan da egoera orain arte. «Bazen garai bat non aita nortzuk ziren ere ez genekien. Aita musikaria etxetik desagertzen zen bere lehentasuna baxua, gitarra edo bateria zelako, eta bikote asko banandu egin dira horregatik preseski». Orain, berriz, guraso diren gizon musikariek askoz ere kontzientzia handiagoa dute gurasotasunaz eta zaintzaz, Alonsoren ustez. «Nire taldean hiru gizon daude, eta denak dira aita; entseguak askotan bertan behera utzi behar izan ditugu umeak zaindu behar dituztelako».
«Amatasun askotarikoei eta ez-amatasunari buruzko ahotsak falta zaizkigu»
Eztanda bat bizi du euskal literaturak amatasunaren gaiari dagokionez; erpin ugaritatik begiratzen ari zaio gaiari, eta Alaine Agirrek (Bermeo, Bizkaia, 1990) isildutako ertz horietako batzuk eraman ditu literaturara. Besteak beste, Karena eleberrian (Elkar, 2021) fikzio bilakatu zituen amatasun askotarikoak eta ezkutuan geratzen diren doluak.
Agirreren ustez, azken urteetan ez-amatasuna agertzen hasi da kultur ekoizpenean, baina oraindik izendatu gabeko eremu zabal bat dago jorratzeko: adibidez, amatu ezina, ama izan nahi baina ezin izatearen esperientzia. Oro har, antzutasun hitzak eremu biologikora darama iruditeria, baina, Agirreren iritziz, «gizarte antzutasuna» ere existitzen da: sare faltagatik, bakardadearen ondorioz, baldintza ekonomiko prekarioengatik, indarkeria matxistarengatik, osasun arazoengatik edo bestelako egoera sozialengatik ama ezin izatea. Ez da asko aipatzen, baina hor ere bada «isildutako min handi bat», haren ustez.
Karena eleberria idazteko, idazleak bere esperientzia pertsonalaren zatiak batu zituen amatu ezina bizi izan duten emakumeen lekukotzekin. Horrela osatu zuen amatasunari buruzko kontakizun konplexua, hainbat plano uztartuta: bi lesbiana bikote baten barruan ama izateko prozesua, guraso bakarra izateko erabakia, ugalketa lagunduaren teknika erabili eta galdutako umea, eta abortu perinatalaren dolua.
Idazlearen esanetan, oraindik ere oso urriak dira amatasun «erreal, konplexu eta feministak» irudikatzen dituzten lanak. Gehiago oraindik, abortu ez-borondatezkoak, galera perinatalak eta ama izan ezin izatearen esperientziak jorratzen dituztenak. «Askotan esaten digute asko daudela, baina ez da egia». Hutsune hori ere feminismoaren sektore batzuetan sumatu duela dio, eta aitortu du horrek «bereziki min» egiten diola.
Karena eleberria argitara eman zuenean irakurle askoren eskerrak jaso zituela kontatu du. Liburuak lagundu egin zien ingurukoekin aipatzen ez zutenari izena jartzen, edo lagunarteetan kontatzen zailak ziren sentimenduak adierazten. «Askok esan didate ingurukoek ez dutela bizi zuten minaren berri, eta liburuak lagundu egin ziela. Beste batzuek lagunen artean banatu dute. Kate horretan nire ekarpena egin izana pozgarria da».
«Oraindik oso urriak dira amatasun erreal, konplexu eta feministak irudikatzen dituzten lanak»
Agirrerentzat, literaturak ez du helburu artistiko hutsa: bizipen mingarri eta isilaraziak prozesatzeko modu bat ere bada. Idazleak alaba galdu zuen, eta urtebete baino gehiago igaro zen dolua kontzienteki egin ahal izan aurretik: «Gizarteak eta medikuntzak ez zidaten uzten min hori bizitzen. Esaten zidaten pasatuko zela, beste bat izango nuela... baina ez, ez da pasatzen, eta ez dut beste bat izango». Karena idazteak lagundu egin zion dolu hori egiten: «Idaztea beti da terapeutikoa niretzat, nahiz eta hori esateak kirrinka egiten didan, literatura egitea delako nire benetako helburua».
