Promes bat izan da urtarrileko azken eguna. «Bideek bidea», dio Xilabak, eta bide horri azken agur bat zor zitzaion. Honakoa izan da panorama: betiko sintonia martxan, ia 2.000 bertsozale harraboska, eta lur bat dardarka. Hori dena digeritu nahian, sei bertsolari prestu. Baina fisikoki buru bakarra estal lezake txapelak, eta hura limurtzen ahalegindu da gaur oholtza gaineko bertsolari bakoitza. Azkenerako, lan ona eginda eta 1.132 puntu patrikaratuta, Maddi Ane Txoperena Iribarren egin da Xilaba Bertsolari Txapelketako txapelaren jabe; bigarren aldia izan du finalean. Buruz burukoa Maddalen Arzallus Antiarekin jokatu du, eta hark ere fin asmatu du ariketa guztietan ale ederren bat uzten; 1.106,5 puntu pilatu ditu. Gainerako lauak ordena honetan sailkatu ditu epaimahaiak: Miren Artetxe Sarasola (684,5 puntu), Aitor Servier Etxexuri (682 puntu), Irantzu Idoate Funosas (664 puntu), eta Elixabet Etxandi Goihenetxe (606,5 puntu). Final ona egitea izan da promesa, eta den-denek bete dute emandako hitza. Bide batez, Etxandi ez bertze bortz bertsolariak Euskal Herriko Bertsolari Txapelketara sailkatu dira.
Ikusi gehiago
Baina bukaerako puntuazioak jakin aitzinetik lan ugaria egitea egokitu zaie, eta, beraz, hasieratik hastea komeni: hamabortz bertso zeuden egiteko. Zortziko handian abiatu dira, eta final aitzinekoetan ez bezala, serio jarduteko gaiak jarri ditu Aritz Bidegain gai jartzaileak. Artetxeren eta Txoperenaren bertsoaldiak jaso du txalo gehien; Marieneko proiektuaren kontra arituak izaki urteetan, helegiteak bukatu ondotik, Kanboko lurretan elkartu dira biak. Hasi dira oihal etxea muntatzen, protestarako, eta halaxe erran dio Artetxek: «Ate guztiak ixten badira/ hormak bota behar dira». Txoperenak pentsatu du CRSak joan zitezkeela hara, eta ondoren horrela borobildu du Artetxek: «Agertu bitez egunkaritan/ gure argazki ta izenak/ eta lotsatu bitez benetan/ lotsatu behar dutenak».
Zortziko txikiak ireki du umorerako tartea, eta fin-fin aritu dira, erraterako, Artetxe eta Idoate. Lapurdiko arraun taldeko bi arraunlari izan dira, eta entrenamendu egunean hondartzan ikusi du Idoatek Artetxe. «Ta gainera ez duzu/ kexurik arintzen/ parasolaren pean/ lagunei agintzen», bota dio Idoatek, eta hala erantzun kideak: «Taldeko onena naiz/ ta nago gustora/ gero arrauna hain zaila/ ez da izango ba/ zia bada ba zia/ boga bada boga».
Puntu erantzunen ondotik, arin aritu dira denak hamarreko txikian, hala nola Arzallus eta Artetxe, bi drogazaleren larruan jarrita. Etxandi eta Txoperena bikotekideak izan dira, eta lehen aldiz joan dira laguntza profesionalaren bila. Idoate eta Servier, berriz, bi agure izan dira, eta herriko gazteei so eseri dira plazako banku batean; bikain aritu dira biak.
Bakarka, arrazoiaren bila
Saio erdia igarota, honakoa izan dute bakarka aritzeko gaia: «Gaur lehen aldikotz zure buruari aitortu diozu ez duzula arrazoi». Adineko baten larruan jarri da lehena, Arzallus, eta kontatu du hasia dela memoria zantzu batzuk galtzen, baina orain arte ez duela onartu gaixotasunik izan zezakeenik. Ordea, medikuak erran dio alzheimerra duela, eta bertze modu batera ikusten hasi da mundua. Egoera onartu eta dagoenarekin bizi, horixe ebatzi du: «Orain goxatu nahiko nituzke/ familia ingurua/ disfrutatu segundua/ ta bixitatu mundua/ orain aurrera egin nahi nuke/ horixe dut helburua/ nere bizitza bizi nahi nuke/ galdu aurretik burua».
Goxokiro osatu ditu hiru bertsoak Idoatek, eta esplikatu du bakarrik sentitzen dela, inguratuta egonda ere: «Besteen irainei trago/ ibilia naiz luzaro/ "ez naiz hain gaizki" pentsatzen nuen/ ta hala nuen nahiago/ nere barnean pentsatu arte/ "ez dut bizi nahi gehiago"». Zortzi puntukoan aritu da, eta hunkituta bota ditu azken hitzak: «Joan nahi badut goruntza/ beldurrak ditzadan uxa/ erranen dut "enaiz untsa"/ norbere akatsak onartzea da/ aitzinatzearen funtsa/ beldur gehiago sortzen dit bainan/ eskatuko dut laguntza».
Militante zahar baten gorputzean jarri da, hurrena, Servier. Euskararen aldeko borrokan egin ditu urteak, eta gogoan izan du hala ikasi ziola haren aitzineko borrokalari bati: «Muguruzari behin entzun nion/ ta ikasi ongi asko/ hemen borroka egiten dugu/ arrazoia dugulako». Erretiroa hartu behar duela eta, ongi eman nahi izan du erreleboa. «Militantzian senti gaitezen/ gaudela gure etxean/ gure borrokak ez du balio/ sekula azken beltzean/ gure burua egunez egun/ zalantzan jarri ezean».
Lauak enpresako langilea izan da Etxandi; armak eta hegazkinak sortzen dituzte han. Baina kontzientzia ez du lasai, nonbait: «Nahiz arrazoi dut pentsatu dudan/ gezurraren apurrean/ genozidio bat ere hasten da/ gure begien aurrean». Lana uztea erabaki du, ez duelako gerra baten konplize izan nahi. Metafora bat erabili du sentitutakoa hobeki azaltzeko: «Militantzian hasi nahi nuke/ borrokatzeko jo ta ke /mundu huntako piramideak/ lauak bilakatu arte».
Eta torturatu bat izan da Artetxe, zeinak, torturatzeari utz ziezaioten lortzeko, onartu behar izan duen ez zeukala arrazoirik. «Barruan daukat alde egiteko/ iheserako desira/ baina tipo bat tresnak/ ongi zorrozten ari da/ ta ni zangoak pixa usainez/ elektrodoei begira». Ez zuen halakorik egin nahi, baina ez du bertze aukerarik ikusi: «Ta dagoeneko onar dezadan/ ezin dut gehiago jada/ pentsatzen nuen, sinesten nuen/ ta uste nuen kontrara/ borrokan iraun dezadan bide/ bakarra etsitzea da».
Txoperenak haurtzarora egin du buelta, eta anaiarekin jostetan irudikatu du bere burua. Bera izaki nagusiena, hark izaten du arrazoia normalean. Baina ez da izan kasua: «Ustetan nintzela ona/ ustetan nintzela handi/ zaflako bat eman diot/ nere anaia ttikiari». Ama sartu da gelara, eta errieta egin dio Txoperenari. Ez zegoen eroso, baina onartu du egoera azkenerako: «Ados, irabazi duzu/ anaia gaurko borroka/ baina hau josteta baitzen/ ez du hainbertze inporta».
Arbasoak eta genetika
Buruz burukora goitik pasatu da Txoperena, eta une horretan berdinduta egon dira Artetxe eta Arzallus; epaileen irizpideen arabera aitzineratu da Arzallus. Seiko motzean eta zortziko txikian aritu dira, eta berehala iritsi da azken-azken ariketa. «DNA frogaren emaitzak iritsi dira; emaitza argia da», zioen gaiak, eta bakoitzak beretik egin dio tira.
Bazuen susmoa Arzallusek, eta, bere desioen kontrara, baieztatu egin diote: ez da bere gurasoen alaba biologikoa. «Egia esan horixe nuen/ barru-barruan beldurra/ nola bizitza oso-osoan/ esan didaten gezurra». Herrian izan zuen susmo horren berri, eta medikuarenera joan da frogak egitera; hark eman dio erantzuna. Min eman dio egia jakiteak, baina halaxe erabaki du: «Bai, ikur beltz bat darama/ ene Maddalen laztana/ ze axola du, utzi atzean/ ez nahastu iragana/ neretzat beti izango dira/ nere aita eta ama».
Eta ordura arte zalantzarik baldin bazen, ganbarakoan erakutsi du Txoperenak berea zela txapela. 36ko gerran ahanzturan geratutako birraitatxiren gorpua aurkitu dute, eta hunkituta utzi ditu entzuleak. Txalo zaparrada beroa jaso du, kasurako, azken lan honekin: «Bere herrian jada prest dauka/ beretzako hilobia/ eta beharrik gure mentura/ ez dugula hilzoria/ jarriko dugu harri eder bat/ badugu kategoria/ bertso batekin eta airera/ joanen baita xoria/ guk badakigu haiek ez dute/ inoiz eginen ongia/ baina halere segiko dugu/ hau da egungo ogia/ duintasunez manten dezagun/ arbasoen memoria».
Txapeldunaren agurrarekin hustu da Jai Alai pilotalekua, eta elkar agurtu dute bertsozaleek.
Elena etxekoandre,
Anttoni hemen neskato,
gaur ere zenbat datozen
hona lanera eskapo,
ta, aldi berean, Paristik
zenbat kolono gisako,
gure hizkuntza eta lurrekin
justu ez direnak gisako;
hamaika Bizkarsorotan
botatako mila malko,
lore joko eta errientsek
egin baitziten planto.
Txapela odolezko ta
hautuzko amatxiendako,
zuek ezina guk eginaz
hain harro zaudetelako,
zuek ekina guk eginaz
hain harro zaudetelako.
