Urrian 90 urte beteko dira lehen Eusko Jaurlaritzaren sorreratik, eta egungo gobernuak urte politikoa baliatu nahi du hari aitortza egiteko. Horiek hala, gaur, Jesus Maria Leizaola lehendakari izana omendu dute Donostian, bere jaiotzaren 130. urteurrenean. Hain zuzen, Lehendakaritzan Jose Antonio Agirreren erreleboa hartu aurretik, Leizaola Justizia eta Kultura sailburu izan zen lehen gobernu hartan.
Donostian omendu dute Leizaola (1996-1989), jaio eta hil zen hirian. Ekitaldian, Eusko Jaurlaritzako lehendakari Imanol Pradalesek haren bizitza «gorabeheratsu» bezain «oparoaren» errepaso bat egin du, Eusko Jaurlaritza bera eratu aurretik egindako bidetik hasi eta erbestetik itzuli ostera arte.
Lehendakariak urte politikoaren hasieran nabarmendu duen kontzeptuetako bat da «humanismoa». Hura kontuan hartuta jokatzeko eskatu die eragile politikoei, eta ezaugarri hori bera azpimarratu du lehen Eusko Jaurlaritza hartako kideez aritzean; baita Leizaolaz ere. «Pertsonen duintasunaren, bakearen, demokraziaren eta giza eskubideen defentsa egin zuen, baita egoera zailenetan ere».
Hala, Pradalesek humanismo horren adibidetzat jo ditu Leizaolaren zenbait zeregin eta jarrera: 36ko gerran Donostiako eta Bilboko ebakuazioen zein II. Mundu Gerran aritu zen Gernika batailoiaren antolaketan aritu zen; Burgosko epaiketan ezarritako heriotza zigorrak bertan behera uzteko harreman diplomatikoak abiatu zituen; eta ETAren indarkeriaren kontrako jarrera «sendoa» izan zuen erbestean zela.
Agirreren aldean, Leizaolaz esan izan da ez zuela lehenaren «karisma», baina Pradalesek adierazi du bestelako dohain batzuk zituela: «Jakinduria, etengabeko lana, leialtasuna, konpromiso apurtezina eta ausardia». Halere, beste bat nabarmendu du egungo lehendakariak: zuzentasuna. «Bide zuzena jarraitu zuen aberrigilea» izan zen, Pradalesen hitzetan, «maila intelektual handikoa».
Beraz, Pradalesek esker ona adierazi dio, utzitako «ikasbide» guztiengatik, Leizaola herri nortasunaren, autogobernuaren, bakearen eta balio demokratikoen «ordezkari gorenetako bat» delako. «Ondo merezita, ohorezko lekua irabazi du gure historian eta bihotzetan».
42 urte erbestean
Leizaola Justizia eta Kultura sailburu izan zen 1936tik 1952ra bitarte, eta Ogasuna ere hartu zuen bere gain Eliodoro de la Torre sailburuaren heriotzaren ostean. Gerora, lehendakariorde izan zen, eta 1960an, Jose Antonio Agirre hil zenean, haren lekua hartu zuen Lehendakaritzan.
Leizaola 41 urterekin atera zen Hego Euskal Herritik, eta 83rekin itzuli zen, 1979an. «Sondikan hegazkinetik jaisten ageri zen irudiak, gure herriaren harrotasuna eta duintasuna bizkar gainean daramatzala, euskal herriaren esperantzari ateak ireki zizkion», gogoratu du Pradalesek, Hego Euskal Herrira itzuli zen unea oroituz. 1980an, Eusko Legebiltzarrerako lehen hauteskundeetan aurkeztu zen, baina hilabete gutxira utzi zuen legebiltzarkide kargua.
Hain zuzen, urte haietako egoera politikari erreparatuz, Pradalesek esan du gaur egungo erakundeen legitimitatea ez dela «Espainiako Trantsizioan ezarritako ordenaren» ondorio. Hark nabarmendu du sustraiak «Agirre eta Leizaola lehendakariek kosta ahala kosta babestu zuten legitimitate historikoan» daudela: «Demokraziaren, justizia sozialaren, autogobernuaren eta euskal herriaren askatasunaren lekukoa eman zuten».
Aurrera begira, berriz, Pradalesek gehitu du denen lana dela «askatasun arduratsua, kultura demokratikoa eta justizia soziala» lantzea. «Denok defendatu behar dugu gure herri nortasuna. Denok eraiki behar dugu Euskadi».
