Giza Eskubideen Euskal Herriko Behatokiak Segi gazte antolakundeko 29 kide ohi elkartu ditu Donostiako Bakearen Usoaren eskulturaren aurrean, eta han eskatu dute beren tortura kasuen auziak banan bana berriro irekitzeko eta ikertzeko. Denek garai berean pairatu zituzten torturak, 2009. urtearen amaieran: Espainiako Poliziak eta Guardia Zibilak 32 pertsona atxilotu zituzten Segiko kide izatea leporatuta, eta atxilotu guztiek salatu zuten torturatu egin zituztela.
Eskulturaren parean argazkia atera, eta gero Okendo kultur etxean eman dute prentsaurrekoa, eta bertan parte hartu dute Itxaso Torregrosa eta Maialen Eldua salatzaileen ordezkariek, Aiert Larrarte abokatuak eta Iratxe Urizar GEBehatokiko abokatuak.
Larrartek kasua azaldu du, puntuz puntu. Orotara, berrogei lagun atxilotu zituzten, baina ez modu eta momentu berean. 2009ko azaroaren 24an Guardia Zibilak eta Espainiako Poliziak 31 gazte independentista atxilotu zituzten polizia operazio konplexu batean. Ondoren, abenduaren 2an, beste bat atxilotu zuten Espainiako Auzitegi Nazionaleko sarreran. Gainerako zortziak atzerrian atxilotu zituzten, eta gero ekarri zituzten Euskal Herrira.
Datu bat eman du Torregrosak, torturatuen ordezkarietako batek: «Gutariko gehienak Espainiako Poliziak eta Guardia Zibilak atxilotu zituen, eta denok tortura basatiak jasan genituen. Gutako zortzi Frantziako eta Italiako poliziek atxilotu zituzten, eta haien kasuan ez zen torturarik izan».
Hasieran atxilotu zituzten 32 pertsonek salatu zuten torturatu egin zituztela, baina ez hasieratik, eta ez edonoren aurrean. Hori bai, Larrartek ziurtatu du denek aitortu zutela torturak jasan zituztela beren abokatuen aurrean.
«32 tortura salaketa hauetatik, epaiketara ez zen bat bera ere iritsi, denak lehenago artxibatu ziren», deitoratu du Larrarte epaileak. Ziurtatu du epaileak eduki zituela polizien izen, abizen eta zenbaki profesional guztiak, baina ez zuela «epaiketa bat bera ere» hasi. «Ireki zen epaiketa bakarra euren [atxilotuen] kontrakoa izan zen». 2013an epaitu zituzten gazteak, bi epaiketatan.
Kontrako epaiketa bat, trukean
Urizarrek berretsi du Polizia operazio baten bueltan jende gehien bildu duen ekimen judiziala izan zela Euskal Herriko historian. Haien kontrako epaiketaren datuak eman ditu Larrartek: Espainian Poliziak eta Guardia Zibilak atxilotu zituen 32 pertsonetatik 28k beren buruen aurkako adierazpenak egin zituzten atxiloaldian. Ondoren, epailearen aurrean, 28 horietatik hemezortzik ukatu zituzten adierazpen haiek. Eta 26k epaiketan bertan ukatu zituzten Poliziaren aurrean egindako adierazpenak.
Atxiloketa haiek Espainiako Auzitegi Nazionaleko hirugarren instrukzio epaitegi zentralak egin zituen. Bertako burua Fernando Grande-Marlaska epailea zen. Abokatuak adierazi duenez, garai hartan, Guardia Zibilak eta Espainiako Poliziak egiten zituen atxiloketa inkomunikatu guztiak Grande-Marlaskaren epaitegiak guardia egiten zuen egunetan eta asteetan egiten zituzten.
Maialen Eldua torturatuen ordezkarietako bat horri buruz mintzatu da: «Gure atxiloketak agindu zituen epaileak torturaren izua aurrez aurre ikusi zuen, bere bulegotik pasa ginelako banan bana, inkomunikazio aldi gogorra igaro ostean. Beste alde batera begiratu zuen orduan, eta hala jarraitzen du». Grande Grande-Marlaska Espainiako Barne Ministroa da egun.
Larrartek azaldu du Grande-Marlaskak berak ezin izan zuela epaiketa egin, aurretik instrukzioan eta ikerketan parte hartu zuelako, eta beste hiru epailek egin zutela epaiketa. Atal hark berrogei gazteak absolbitu zituen. 2014an eman zuten epaia.
Sententzian Grande-Marlaskaren kideek adierazi zuten atxiloaldian egin ziren adierazpen guztiak nuluak zirela. Eta hori arrazoitzeko aipatu zuten Italian eta Ipar Euskal Herrian atxilotuak izan ziren zortzi pertsonek ez zutela euren buruen kontrako deklaraziorik egin; aldiz, Euskal Herrian atxilotu zituztenek, bai.
Gainera, ziurtatu zuten instrukzio epaileak, Grande-Marlaskak, ez zuela «berme materialak ezarri» atxilotuentzako, «nahiz eta tortura salaketak jaso atxilotuen ahotik zuzenean». Erantsi zuten tortura salaketak «nahikoa serioak zirela», «kontrola eta babesa» merezi zituztela, baina epaileak ez zuela ezer egin.
Larrartek adierazi du Nazio Batuetako Torturen Aurkako batzordeak urteak daramatzala kezkatuta Espainiako torturaren gaiarekin, eta 2023ko abuztuaren 23an egindako azken gomendioak Espainiako Estatuari exijitzen diola luze gabe aplika ditzala nazioarteko erabakiak, eta tortura kasuak lehenbailehen iker ditzala.
«Zauri sendaezinak»
Torregrosak minez hitz egin du: «Egin ziguten horrek, biziraun dugun horrek, sendaezinak diren zauriak uzten ditu eta, 2026an ere, torturak hil egiten du: torturak Iker Aristu hil du». Aristu 2026ko irailaren 6an hil zen.
«Hemen gaur dauden pertsonek asko sufritu behar izan dute polizia etxetik atera ondoren ere», ziurtatu du Iratxe Urizar GEBehatokiko abokatuak. Larrartek ere bide beretik hitz egin du: «Pertsona hauetako batzuek Istanbulgo protokoloa egin dute [alegia, zenbaitek Nazio Batuen protokolo horren bitartez egiaztatu dute torturatu egin zituztela]; beste batzuek euren torturatzaileak telebistan ikusi dituzte, kalean; torturatzaile batzuk biktima gisa onartu dituzte instituzio publikoek».
Torturatuen ordezkariek adierazi dute konponbidea eta zigorgabetasuna ezin direla eskutik joan: «Torturatu gintuzten poliziek erabateko zigorgabetasuna izan dute, baita torturak agindu eta posible egin zituzten epaile eta arduradun politikoek ere». Egin zutena aitortzeko exijitu diete, eta adierazi dute ez dutela etsiko: «Herri honetan denok merezi dugu egia eta justizia, salbuespenik gabe».
Urizarrek ziurtatu du tortura horrenbeste hamarkadetan posible izan bada «inpunitate estrukturala» izan duelako dela. Adierazi du Grande-Marlaska izan zela kasu horretan instruktorea, baina epaileek izandako jarreraren adibide bat baino ez dela: «Beste alde batera begiratzen zuten, ikerketa saihesten zuten, eta tortura babesten zuten».
GEBehatokiko abokatua Eusko Jaurlaritzari eta Nafarroako Gobernuari zuzendu zaie, eta esan die haien laguntza ezinbestekoa dela «Espainiako Estatuak egindako giza eskubideen urraketa larrien biktimei justizia aitortzeko». Hamazazpi urteren ondoren, egia judiziala eskatzeko 29 pertsona horiek izan duten «erresilientzia eta ausardia» azpimarratu du Urizarrek.
Bakearen Usoan elkartu dira gaur goizean, eta horretarako arrazoia argitu du Urizarrek: «Bakea ez da posible elkarbizitza demokratikorik gabe, eta elkarbizitza demokratikoa ez da posible biktima guztien aitortzarik gabe, eta horien barruan daude torturaren biktimak».
