Euskalgintzaren Kontseiluak helburutzat du euskarak larrialditik indarraldirako bidea urratzea, pizkunde bat eraginda. Horretarako, Pizkunderako Erronka 2036 txostena aurkeztu dute gaur goizean, Andoainen (Gipuzkoa). Bertan zehaztu dute hurrengo hamar urteetarako erronka: euskalduntze erritmoa bizkortzea, 2036rako beste 300.000 euskaldun oso lortzeko. Baita horretarako hizkuntza politiketan beharko den jauzia eta hartu beharko diren neurriak ere.
Euskalgintzaren Kontseiluko koordinatzaile Manex Mantxolak aletu du proposamena zenbait eragile sozialen eta politikoren aurrean. 140tik gora eragile sozialek izenpetutako Batuz Aldatu dinamikaren bi printzipio gidariak hartu dituzte oinarritzat: euskararen ezagutzaren unibertsalizazioa eta euskararen erabilera normalerako baldintzak jasotzea. Baita jite bereko beste hiru proposamen ere. Bat: Euskal Konfederazioak Ipar Euskal Herrirako egindako proposamena, 2050erako herritarren %30 euskalduna izatea jasotzen duena. Bi: Galeseko Gobernuaren Cymraeg 2050 proposamena, milioi bat galesera hiztunen langa gainditzeko. Eta hiru: Kataluniako Generalitatearen Pacte Nacional per la Llengua akordioa, 2030erako 600.000 katalan hiztun gehiago izatea nahi duena. «Beste hizkuntza batzuetan egindakoa Euskal Herri osora lurreratzeko erronka bat da gurea». Gaur Andoainen izan dira hiztun komunitate horietako ordezkariak ere, beren proposamenen gainean aritzeko.
Kontseiluaren erronkaren oinarri nagusietako bat ezagutzan eman beharreko jauzia da. Hasteko, egungo egoera zehaztu dute: Euskal Herrian 15.000 euskaldun oso lortzen dira urtero: Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, 13.106; Nafarroan, 1.490; eta Ipar Euskal Herrian, 441. Proposamenak euskalduntze erritmoa bizkortzea du xede, urtean orain halako bi euskaldun lortzeko, urtero 30.000: Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, 25.000; Nafarroan, 3.700; eta Ipar Euskal Herrian, 1.300. Mantxolak gehitu du hazkunde erritmo hori 2041era arte mantenduko balitz, Euskal Herriko biztanleen erdia euskaldunak izango litzatekeela.
Baina ezagutzarako ez ezik, erabilerarako erronka ere ezarri dute. Erabilera aitortua %15,3koa da egun, eta hori bost puntu igotzea dute helburu; hots, %20ko langa gainditzea 2036rako. «Ezinbestean, erronkak aldi berean ezagutzan eta erabileran eragiteko xedea du: ezagutza areagotzea erabilerarako aukerak biderkatu eta sendotzeko, eta erabilera igotzea, hizkuntzaren bizigarritasunaren berme ez ezik, ezagutzaren indartzaile izateko».
Erronka «anbiziotsua» dela nabarmendu dute, baina, aldi berean, baita «egingarria» ere. Gainera, azaldu dute erronka ez dela «adierazpen hutsa» izango: bost urteko bi ziklotan egituratu dute, eta Inkesta Soziolinguistikoa —bost urtean behin egiten da— izango da aurrerapenen neurgailu nagusia. Horrela, neurriak egokitzeko eta norabidea zuzentzeko aukera egongo da etengabe. Bide horretan, bost arlo estrategikotan jardutea planteatu dute:
1
Hezkuntza arautua
Kontseiluaren erronka da hamar urtean 180.000 euskaldun oso hezkuntza araututik lortzea. Horretarako bidea ere marraztu dute. Uste dute funtsezkoa dela Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan euskarazko ikasteredua orokortzea, egungo ereduen sistema gainditzea eta euskara gutxien dutenek euskara gehiago jaso dezaten baliabideak eta tresnak eskaintzea. Nafarroan, berriz, nabarmendu dute giltzarria litzatekeela murgiltze ereduan ikastea ikasleen %40k —egun, %30 inguru dira—, eta, horretaz gain, ikasle guztiek euskara irakasgai bezala behintzat jasotzea. Antzera Ipar Euskal Herrian: euskarazko murgiltzea ikastetxeetan hedatzean dago gakoetako bat, eta, halaber, ikasle denen curriculumetan euskarazko ikasgaia txertatzean. Jakina, Iparraldeko kasuan, ezin ahaztu ibilbide akademiko osoa, baxoa azterketa barne, euskaraz egiteko bermea eskuratzearen garrantzia».
2
Helduen euskalduntzea
Proposamenean jaso dutenez, beste 120.000 euskaldun lortu beharko lirateke helduen euskalduntzetik: Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, 100.000; Nafarroan, 14.800; eta Ipar Euskal Herrian, 5.200. Baina nola? Hiru gako nagusi zehaztu dituzte. Bat: Euskalgintzaren Kontseiluaren eta horren baitan biltzen diren helduen euskalduntze eta alfabetatze sektoreko bazkideekin landutako 2022ko Euskara Ezagutzeko Beharra Helduengan Sustatzeko Proposamena. Euskara ikastea doakoa izatea eta Euskal Herri osorako agentzia bakar eta egonkor bat sortzea proposatzen dute, erakunde publikoen eta herri ekimenaren arteko lankidetzan: Helduen Euskalduntze eta Alfabetatze Agentzia. Bi: administrazioaren euskarazko arnasgune soziofuntzional izaera eta euskalduntze trakzio lana indartzea. Eta hiru: lan munduan euskararen presentzia areagotzeko araudia eta plangintzak sustatzea: lan orduetan euskara ikasi ahal izatea, 50 langile baino gehiagoko enpresek euskara plana egin behar izate... Mantxolak eman du datua: egun, enpresen %1ek ere ez daukate euskara planik. Gainera, aipatu dute pertsona migratuen hizkuntza harrerarako baliabide eta erraztasun gehiago ipini behar direla.
3
Baliabide ekonomikoak
«Bistan da munta honetako erronka batek herritarren bizitzako eremu guztietan eragin asmo duen hizkuntza politika berri batek, baliabide material, profesional eta ekonomikoen inbertsioan hazkunde nabarmena eskatuko duela». Kalkulatu dutenez, egun Euskal Herriko hiru gobernuek euren aurrekontu osoaren %0,45 bideratzen dute berariazko hizkuntza politiketara. Proposatu dute gobernu horiei, aldundiei, udalei eta bestelako erakundeei eskatu diete apustua egiteko, hizkuntza politiketara bideratu dezaten Euskal Herriko aurrekontu kontsolidatuaren %2. Hots: Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, orain halako bi bideratu beharko litzateke hizkuntza politikara; Nafarroan, orain halako bost; eta Ipar Euskal Herrian, orain halako 2,5
4
Lege oinarriak
Finean, hauxe proposatu dute: euskara Euskal Herri osoan ofiziala izatea. «EAEn egungo oldarraldi desofizializatzailea etetea ezinbestekoa da, eta arkitektura juridiko berriak saiatzea. Nafarroan, zonifikazioa gainditu eta euskara ofiziala eremu osoan izatea, eta Ipar Euskal Herrian ofizialtasun estatusa eskuratzea». Hots, orain arteko sustapen politikatik araugintzarako jauzia egitea.
5
Euskaraz bizitzeko behar den dena
Beharra ikusten dute aisialdi antolatuan, eremu digitalean, harrera sisteman, lurralde estrateegian eta kulturan ere jauziak egiteko. Eta, horretarako, herriaren babesa galdegin dute: «Politika publikoez gaindi, ezinbestekoa izango da euskaltzaletasun aktibo, indartsu eta antolatua; ezinbestekoa izango da euskaltzale bakoitza jabetzea, ahalduntzea eta antolatzea. Azken batean, euskaltzaletasun aktibo eta antolatu hori izango da erronka gauzatu ahal izateko funtsa». Proposamenari babesa emateko, ekainaren 13an Iruñera Euskaltzaleon Martxara joateko eskatu dute.
