50 urte beteko dira bihar Espainiako Polizia Armatuak Gasteizko Zaramaga auzoko San Frantzisko elizan bost langile hil zituenetik. Polizien balek eta gas poteek hil zituzten egun hartan Pedro Maria Martinez Ocio, Francisco Aznar Clemente, Romualdo Barroso Chaparro, Jose Castillo Garcia eta Bienvenido Pereda Moral. Gerora, langile horien heriotza salatzeko egindako protestetan, estatuko indar armatuek Juan Gabriel Rodrigo Knafo gaztea hil zuten Tarragonan, baita Vicente Anton Ferrero ere, Basaurin (Bizkaia). Ahanztura ofizialaren aurrean, biktimek mende erdi daramate onarpena eta justizia eskatzen. Azken urteetan nagusitu den aldarrikapenetako bat da Espainiako estatuari sarraskian izandako «erantzukizuna» onar dezala eskatzea; hala berretsi dute gaur, besteak beste, EH Bilduk eta Pentsionisten Mugimenduak. Orain arteko eskaerek ez dute arrakastarik izan, baina Espainiako Memoria Demokratikorako estatu idazkariak, Fernando Martinezek, gaur iradoki du biharko urteurrenak ildo horretan berritasunak ekarriko dituela.
Asko izan dira zentzu horretan eskaerak egin dituzten elkarte eta erakundeak. Gaur bertan, Gasteizko Pentsionisten Mugimenduak iragarri du idatzia erregistratuko dutela Gobernu Ordezkaritzan, Espainiako Gobernuari eskatzeko «aitor dezala estatuak erantzukizun nagusia eta zuzena duela 1976ko martxoaren 3an Gasteizen egindako krimenetan». Bide berean eskaerak berretsi dituzte gaur ELA, LAB, ESK eta Steilas sindikatuek, baita EH Bilduk ere. Koalizioko ordezkariak Sinn Feineko eta Bloody Sunday Trusteko ordezkariekin elkartu dira, eta, bileraren ostean, Pello Otxandiano eledunak Irlandako gertakari haren harira Erresuma Batuko Gobernuak egindako urratsak jarri ditu Espainiakoak egin beharrekoen adibide gisa: «Bertan ere Estatu krimen bat gertatu zen, eta Britainia Handiko Estatuak ikerketa ofizial bat abiatu zuen».
Eusko Legebiltzarrean antzeko formulazioa zuen eskea barne hartzen zuen legez besteko proposamena aurkeztu zuten urte honen hasieran EH Bilduk eta Sumarrek. PSE-EE, ordea, ez zen ados agertu Espainiako Gobernuari «erantzukizuna» eskatzearekin, eta azkenean EAJrekin adostu zuen zuzenketak estatuaren «rola» aipatzen zuen, «erantzukizun» horren ordez.
Espainiako Gobernuaren keinua
Orain arte, beraz, PSOEren gobernuak izkin egin dio Martxoaren 3ko sarraskian estatuak izandako erantzukizuna onartzeari: EH Bilduk eta EAJk Kongresuan eta Senatuan aurkezturiko galderei erantzun zuzena ematea ekidin du Espainiako Gobernuak, erantzukizuna estatuaren gain jartzea ekiditeko. Alta, PSE-EEko eta Espainiako Gobernuko kideek gobernuak norabide horretan adierazpenen bat egingo duela iradoki dute gaur. Batetik, PSE-EEko idazkari nagusi Eneko Anduezak esan du «ez litzatekeela une txarra» Espainiako Gobernuak «martxoaren 3ari buruzko iragarpenen bat» egitea, edukiari buruzko xehetasunik eman ez badu ere.
Bestetik, Fernando Martinez Memoria Demokratikoaren estatu idazkariak ere adierazpenak egin ditu zentzu horretan, Gasteizen egindako agerraldian. Izan ere, aurtengo berrietako bat izan da Gobernuak San Frantzisko eliza «memoria leku» izendatu duela. Goizeko hamaiketan, izendapen hori gogoratzeko plakaren jasoera ekitaldia antolatu du Gasteizko Udalak, eta bertan izan da Martinez, Maider Etxebarria alkatearekin, Ramiro Gonzalez ahaldun nagusiarekin eta Eusko jaurlaritzako Justizia eta Giza Eskubideen sailburu Maria Jesus San Joserekin batera. Bertan, estatu idazkariak Manuel Fragaren gobernua jo du sarraskiaren erantzuletzat, baina esan du ere astearteko Ministroen Kontseiluak «nolabaiteko aitortza» egingo duela biktimekiko.
Martxoaren 3arekin bat eginda
Azken urteetan biktimen elkarteen aldarrikapenek gizartean eta instituzioetan geroz eta onarpen handiagoa duten seinale, inoizko jarraipen eta sostengua handiena espero da gertakarien 50. urteurren sinbolikoan. Tradizionala da arratsaldean biktimen omenezko monolitoaren aurrean egiten den lore eskaintza. Aurten, ordea, omenaldi hori eta ondoren egiten den manifestazio jendetsua berritasunekin datoz. Izan ere, ELA, LAB, ESK eta Steilas sindikatuek Martxoak 3 elkartearekin batera monolitoan egingo duten omenaldia mantendu badute ere, Zaramaga auzotik erdialderantz egin ohi den urteroko manifestazioa Katedral Berriaren eta Andre Mari Zuriaren plazaren arteko espazioa hartuko duen «mobilizazio handi» batekin ordezkatzea erabaki dute. «Modu solemnean» hasiko den herri mobilizazio handia «ekitaldi handi batekin» amaituko dela iragarri dute elkarteak eta sindikatuek. Ekitaldian hainbat arlotako artisten emanaldiak, pantaila erraldoiak eta «zenbait sorpresa» egongo direla iragarri dute antolatzaileek.
Hala ere, ekitaldi bateratu horiek ez dira Gasteizen programaturik dauden ekintza bakarrak. Alderdi eta erakunde politiko gehienek omenaldiak programatu dituzte goizean. Ugariak izango dira San Frantzisko elizaren ondoan kokaturiko monolitoak ikusiko dituen lore eskaintzak. 8:45ean hasiko da alderdi eta erakundeen desfilea, Equo Berdeak taldeak egindako lore eskaintzarekin, eta alderdi gehienek desfilatuko dute ondorengo orduetan monolitoaren aurrean: PPk, Ahal Dugu-k, PSE-EEk, EAJk eta Sumar Mugimenduak omenaldiak egingo dituzte monolito aurrean. Hainbat instituzio publiko ere pasako dira handik: 9:15ean Eusko Jaurlaritzak lore eskaintza egingo du, eta EHUko errektoreak ere omenaldia du aurreikusita.
Lore eskaintzez landa, bestelako ekitaldiak ere badaude aurreikusita. Gogora institutuak martxoaren 3ko biktimei omenaldia antolatu du goizeko hamarretan Goiuri jauregian, eta hainbat eragilek «ekitaldi nazionalak» deitu dituzte urteurrenaren harira. Horien artean, LABek ekitaldia antolatu du 10:30etatik aurrera Europa Jauregian, eta EH Bilduk ere antzeko saioa egingo du 13:00ean. Ikasle mugimenduak ere mobilizazio garrantzitsuak iragarri ditu, goizez nahiz arratsaldez: Ikama sindikatuak 12:00etan abiatuko du manifestazioa, eta arratsaldean Ernaik «ekitaldi politikoa» du deituta lauretan. IASek eta GKSek ere manifestazioa deitu dute 11:30etan, eta 17:30 «bloke sozialista» osatzeko deia egin diete langile eta ikasleei.
