Renon harrapatu ninduen hauteskunde gauak. Han eman behar nuen hitzaldi bat, Euskal Ikasketen Zentroak gonbidatuta. Asteartean bertan hartu nuen hegazkina New Yorketik hara, eta hegazkinean nengoela hasi nintzen mugikorrean emaitzei begira.

Hasierako emaitzek ez zuten askorik esaten, baina pixkanaka orratza demokraten aldera joan zen. Senaturako berri onak iritsi ziren ezari-ezarian, eta Ordezkarien Ganbera ere haien esku geratuko zela argi geratu zen. Texas, Ohio, Iowa, Kansas, Michigan eta enparauak. Hainbeste diru gastatu eta gero kanpainan, teknoligarkek ez zuten lortu nahi zutena. Hainbeste irain eta mehatxuren ostean, presidentea atzean geratu zen.

Hoteleko gelan CNNko komentaristak ari ziren emaitzak aztertzen. Emakumeek, beltzek, latinoek eta, batez ere, gazteek bultzatu zuten olatua. Duela bi urte beste aldera joandako boto asko berreskuratu zituzten demokratek. Herritarren eguneroko arazoak izan ziren nagusi: prezioak jaistea, gerra amaitzea, osasuna hobetzea, etxebizitza eskuragarri jartzea. Netanyahuren aurrean begiak ixteari uzteko beharra ere aipatu zen. Eta lotsarik gabeko korrupzioa.

Baina bazen beste zerbait, niretzat bereziki garrantzitsua. Polarizazioari eta gorrotoari erantzuteko beste modu bat erakutsi zuten hautagai askok. Ez zuten presidentearen diskurtso bera errepikatu kontrako aldetik. Herritarren kezkei entzun zieten, proposamen zehatzak egin zituzten, diskurtso handinahirik gabe. Arazoa Estatu Batuetatik zetorren beharbada, baina soluzioa ere bai: oposizio batu bat, herritarren kezkei entzuten dakiena, herrarik gabe, polarizazioan erortzeko asmorik gabe.

Demokrazia lezio bat izan zen asteartekoa. Jendeak erakutsi zuen botoek balio dutela, banaka-banaka eta batuta gauzak aldatzeko gai garela. Patti Smith handiak zioen hura, People have the power, egiaztatu balitz bezala. Munduak merezi zuen halako zerbait, Estatu Batuetako klima politikoak planeta osoan baitu eragina.

Horretan nenbilela, afaltzera deitu ninduten hoteleko gelara. Kasino bat ere bazuen hotelak. Pozik jaitsi nintzen. Pentsatu nuen jatetxean emaitzak ikusten jarraituko nuela.

Baina tabernako telebistetan futbol amerikarra ematen ari ziren.

Futbola han, eta jendea makinetan jokoan. Ezer gertatu ez balitz bezala, zorte kolpe baten ametsean.

Iribarrek eta Kortabarriak berriz atera zuten atzo 1976ko ikurrina gogoangarri hura. Artean debekaturik zegoela, euskaldunon memorian iltzatuta geratu zen bi futbolarien balentria.

Euskal Herrian bizi ginenean, aldiro jartzen genuen ikurrina balkoian, Korrika zetorrenean, Aberri Egunean eta horrelakoetan. Ondarroan betidanik egon da ohitura. Amamak jartzen zuen (galarazita zegoenean, geranio zuri, gorri eta berdeak jartzen zituen denen ikusgarri), amak ere bai, eta gero guk.

New Yorkera ere ekarri genuen bat. Hemen balkoirik ez dugunez, nekez erakutsi ahal dugu. Etxe barruan bai, jartzen dugu egun seinalatuetan. Baina bada urtean egun bat kalera ateratzen duguna: maratoiaren eguna.

Hain zuzen, atzo izan zen hori ere.

Iribarrek eta Kortabarriak bezala, guk ere gure ikurrina xumea eraman genuen New Yorkeko maratoira. Central Parken toki ezin hobea aurkitu genuen, obeliskoaren azpian. Hantxe jarri ginen, eta ikurrina ere hantxe jarri genuen, euskaldunik noiz igaroko.

Ilusio handia egiten die euskal korrikalariei hura ikusteak. Eta handik pasatu ziren Aitor, Martin, Alex, Ana, Myles, Iñigo, Elena, Eleuterio, Idoia, Iker, Jorge, Jose Luis, Eider, Jose Ignazio, Amaia eta enparauak.

Iribarren eta Kortabarriaren ikurrinak garai berri baten hasiera sinbolizatu zuen. Asteartean hemen ere hauteskundeak direla ikusita, ez ote gaude gu ere garai berri baten atarian?

Oxala.

Halloween haizeak nabari dira New Yorken. Zabaldu dituzte mozorroen pop-up dendak, aldi baterakoak alegia; hiritarrak hasi dira fatxadak eta atarietako eskailerak atontzen, eta giroan ere igartzen da.

Loti ederrak esaten zaie zientzian aspaldian idatzi eta ahaztuta geratu ziren artikuluei, bat-batean norbaitek berreskuratu eta teoria berri bat sortzeko balio dutenean. Zein edo zeinek ideia bat izan zuen, ez zitzaion kasurik egin, eta urteak geroago beste zientzialari batek ideia hura aurkitu, baieztatu eta handitu egiten du.

Loti ederrak izeneko liburua aurkeztu zuen David Byrne musikariak Riverside Church elizan. Leku ezaguna da eskubide zibilen historian. Han hitz egin zuen Martin Luther Kingek Vietnamgo gerraren aurka. Duela gutxi Bernie Sanders entzutera ere bertara joan ginen.

Une batean ahaztuak edo baztertuak izan diren ideia eta pertsonei buruz hitz egin zuen Byrnek, urte asko geroago haien balioa aitortu zaien horiei buruz.

Erromatarren zementuaz aritu zen, haren formula mendeetan ahaztuta egon ondoren gaur egun berriro ikertzen ari baitira. Botticelliz ere bai: ospetsua izan zen bere garaian, gero bazterrean geratu zen luzaroan, eta mende batzuk geroago berreskuratu zuten. Lynn Margulis zientzialariaz hitz egin zuen, zelulen arteko sinbiosiari buruzko haren ideiez. Zero zenbakiaz. Eta, azkenik, klitoriaz.

Byrneren ustez, modernitateak itsutu egin gaitzake. Iraganean ere egon daitezke erantzunak. Datuen obsesioaren garaian, informazio gutxiago izatea ere lagungarria izan daiteke. Pentsamendu metaforikoa aldarrikatu zuen, zentzuzkotzat jotzen den horretatik aldentzea, ikonoklastei erreparatzea: gazteei, baztertuei, sistematik kanpo daudenei.

Eta esparru bakarrean ez ixtea. Gauza asko gustuko izatea. Espezialista hutsa ez izatea.

Horiek denak entzun genizkion Byrneri eskubide zibilen elizan.

Baina ez zuen politikaz hitz egin.

Non ote dago gure mundua lasaituko duen loti ederra, etorkizun hobe bat eskainiko diguna?

Lo dago.

Itzar dezagun.

Aurreko astea eroa izan da. Hegaldia hartu eta Euskal Herriratu naiz. Siri Hustvedtekin elkarrizketa Bilboko Euskaldunan, Xabier Leteren ingelesezko itzulpenaren aurkezpena Donostian, Bitartean heldu eskutik poema-liburuaren 25. urteurreneko emanaldiaren iragarpena Arriagan eta, bukatzeko, Bilboko Arte Ederren Museoaren inaugurazioa atzo.

Fosterren txapelak museoa bildu egin du. Dena da eskuragarriago, eta berez ona zen bildumari ikusgarritasun handiagoa eman dio. Mende askotako artea biltzen duen museoa da, egile klasiko handiekin eta, berezi egiten duten, euskal artistekin. Azpimarratzekoa da emakume artisten presentzia handitzeko egin den ahalegina.

Museoa beti izan da inspirazio-iturri niretzat. Bilbao-New York-Bilbao-n Artetaren Erromerian lana da eleberriko ildoetako bat. Elkarrekin esnatzeko ordua-n, berriz, Gezala da protagonista. Gezalak gela propioa du orain museoan, Sonia eta Robert Delaunayrekin elkarrizketan.

Erromerian gordeta egongo zela uste nuen, baina ezustean aurkitu nuen eraikin berrian, diseinuari eskainitako gelan.

Segituan joan nintzen amonaren bila.

Nobelan asmatu egin nuen Artetak nire amona margotu zuela. Hantxe zegoen ustezko amama, inoiz baino irribarretsuago, ni ikusteaz poztuko balitz bezala.

Gaur New Yorkera itzuliko naiz. Sei orduko aldea dagoenez eta egunaren alde egingo dudanez hegan, 30 orduko eguna izango da gaurkoa.

Nire urtebetetzea, hain zuzen.

Ostiral arratsaldea argi berezi batek hartu zuen New Yorken. Ametsetakoa zirudien. Urrezkoa, laranja, gorria. Aurreko egunetako ilunabarrak ere ikusgarriak izan ziren, baina hark bazuen beste zerbait. Ez zuen lasaitasuna transmititzen, ezinegona baizik. Hain zen ederra, ezen zerbait txarra ekarriko zuela baitzirudien.
—Munduaren akabera datorrela ematen du —esan zidan espaloian zeruari argazkia ateratzeko geratu zen emakume batek.
Ez zen bakarra. Hiriaren abiadura geldiarazi zuen argi hark.
Asteburuan The New York Times-en David Wallace-Wellsi irakurritako artikulu batekin gogoratu nintzen. Ez ote garen apokalipsian gehiegi pentsatzen ari zioen: klima aldaketa, COVIDa, hirugarren mundu gerra, eta orain adimen artifizialaren mehatxua.
Ez zien mehatxu horiei garrantzirik kentzen. Galdera beste bat zen: zer gertatzen zaigu etorkizuna irudikatzen dugunean hondamendia besterik ikusten ez badugu?
Zer ari gara gazteei transmititzen? Mundua amaitzear dagoela, ez dagoela etorkizunik; eta, gainera, ez dakitela ez irakurtzen ez idazten.
Esan genezake, ordea, gauzak aldatzeko aukerak badaudela. Garaipen zibil eta sozialei esker mundua gauza askotan hobetu dela. Eta, bai, badagoela oraindik hobeto egiteko aukera.
Apokalipsiak beldurra sortzen du, eta beldurrak geldiarazi egiten zaitu.
Gauza horiek buruan nituela, fantasiazko argi hura urtu egin zen eta gauak hartu zuen hiria.
Eta biharamuna ere iritsi zen, ezustean bezala.

Arrebak deitu dit. Auto berria erostera joan dela kontatu dit.

Euskalgintzan egin du lan bizitza osoan, erretiroa hartu duen arte. Autoa zahar geratu zaiola eta, berria erostea erabaki du. Anaiak lagundu dio. Kamioizalea izanik, badaki zerbait motor kontuez.

Joan dira biak auto saltoki batera. Badute modelo bat gogoan, baina onena saltzaileari galdetzea otu zaie: zer dagoen berri, zero kilometroko autorik badagoen eta horrelakoak.

Gizon bat atera zaie. Gaztelaniaz agurtu ditu. Arrebak, edukazio handiz, galdetu dio ea euskaraz badakien. Ezetz. Ados. Orduan, ea saltzaile euskaldunik badagoen galdetu dio. Gizonak baietz, gaztetxo bat badagoela, baina une hartan kanpotik dabilela. Gainera, berak askoz gehiago dakiela autoei buruz.

—Nik ez dut sekula arazorik izan autoak saltzeko euskaraz jakin gabe —esan die harroxko.

—Bada, nik uste gaur izango duzula lehena —bota dio anaiak.

Eta biak atera dira dendatik.

Parketik paseatzen gabiltzala, Eleanor Roosevelten irudiaren aurrean geratu gara. Elizako santuei eskatzen zaien legez, Nereari otu zaio Eleanorri zorte ona eskatzea.

—Egia esan, –esan dit– Eleanorri sekula ez diogu ezer eskatu. Migrariei laguntzeko seguru egokiagoa dela.

Irudia lorategi txiki batean dago, eta lurrean haren hitz batzuk irakur daitezke. Giza eskubideak etxetik gertu hasten direla dio, leku txikietan; han bilatzen dituela gizon, emakume eta haur bakoitzak justizia, aukera eta duintasun bera.

Roosevelt anderea ahaztuta geneukan etxeko atea jo dutenean. Ate aurrean Whole Foodseko zortzi poltsa zeuden.

—Noiz egin duzu erosketa? —galdetu dit Nereak.

Ezetz esan diot, nik ez dudala ezer eskatu. Okerreko etxera ekarri dituzte itxuran. Poltsetan begiratu eta ez zen izenik ageri. Auzokoei galdetu diegu, baina inork ez zekien ezer. Dendara deitu dugu azkenik. Esan digute okertu egin direla. Janaria nora eraman galdetu diegu. Ezetz, jatekoa galdu egingo dela eta guretzat geratzeko; beraiek arduratuko direla benetako erosleari poltsak berriro eramateaz.

—Ikusi duzu? Eleanorrek kasu egin digu —esan dit barrez Nereak.

Astebeteko jana, debalde. Egia esan, eskertzen da hain garestia den hiri batean. Poltsak zabaldu ditugu: arraina, arrautzak, arroza, fruta eta barazkiak. Benetako altxorra.

Tira, kakahuete-gurina ere bazetorren. Horrekin ez du asmatu Eleanorrek.

Sator bat dago amaren baratzean. Lurra irauli eta ateratzen da inor zelatan ez duenean. Hori esan dit amak. Amaren sator hori izan dut gogoan uda partean. Konturatu bainaiz euskara sator baten modukoa dela.

New York pozik ibili da egunotan. Knicks taldeak NBAko txapelketa irabazi du 53 urte geroago, eta halako poz eta batasun sentsazioa sortu da hirian.
Azken aurreko partidan ehuneko 99,6ko aukerak zituzten galtzeko. Bada, gainerako ehuneko 0,4 horri eutsi zioten, eta irabazi. Sinisteko beti dagoela aterabideren bat, beti aukera bat.