New Yorkeko Munduak
New Yorkeko munduak

Etxe zurira bisitan

2023ko abenduaren 18a

1940ko Gabonetan Manu Sota euskal idazle eta aktibista Washingtongo Etxe Zurian izan zen. Haur batzuekin batera Gabon kantak euskaraz kantatu zizkieten Roosevelt senar-emazteei. Espainiako Gerra Zibila bukatu berri, II Mundu Gerra garaian, ondo hartu zuten Rooseveltarrek gure Manu Sota exiliatua.

Gaiak
Atal gehiago
New Yorkeko Munduak

Eklipsearen uberan

Bitxia da New Yorken hiritarrek duten zientziarako zaletasuna eta jakinmina. Asteleheneko eklipsearekin bidaiak antolatu zituzten New York estatuaren iparraldera, Buffalo edo Niagara aldera, handik hobeto ikusiko zelako. Hegazkin txartelak eta hotelak agortu ziren.

New Yorkeko Munduak

Lurrikara eta erreplika

Goizeko hamarrak eta hogeian izan zen. Ostiralez. Columbia Unibertsitateko liburutegi barruan nengoen. Halako batean, burrunba. Tren bat azpitik pasako balitzaigu bezala. Sapaitik eskegita dagoen argi-armiarma dardarka hasi zen, kristal hotsa. Elkarri begira hasi ginen han geundenok. Inork ez zuen pentsatu lurrikara izan zenik. Kaleko obrak, kamioi handi bat albotik pasatzen. Horrelako zerbait. Handik gutxira, mugikorrak hasi ziren dardaraka. New York Estatuko mezua. Lurrikara bat izan zela, baina lasai egoteko. Ostean, eskolatik mezuak, umeak ondo daudela. Eta familiakoenak.

 

New Yorkeko Munduak

Ametsaren gaiztoa

Mark Kurlansky idazleak berak idatzitako liburu bat oparitu. Oroitzapen liburua da, eta bere bizitzako pasarteak Hemingwayren figurarekin lotzen ditu. Nola ezagutu zuen idazlea txikia zenean, Idahon, eta gertakizun horrek bere bizitzan izan duen itzala. Zaletasun asko zituzten berdinak, itsasoa, literatura eta euskaldunonganako maitasuna, besteak beste.

New Yorkeko Munduak

Euskara eta poesia

Atzo iritsi nintzen Euskal Herrira, bi asterako. Loraldiak antolatuta, Munduaribegiratzeko ikus-entzunezkoan parte hartuko dut asteazkenean Bilboko Arriaga antzokian. Ospakizun gaua izango da, hogei urte bete baitira Mikel Urdangarin, Rafa Rueda, Bingen Mendizabal, Mikel Valverde eta bostok Zaharregia, txikiegiaagian hartako lehen emanaldia New Yorken eman genuenetik. Poesia, musika eta artea zuzenean. Eta euskara aldarri. Bilbon, CD-liburu hartako piezak, ostean etorri zen Jainkotxikietajostalarihura-koak eta aurten beren beregi sortutakoak eramango ditugu taula gainera. Aspaldiko lagunak, amets berrituekin.

New Yorkeko Munduak

Hizkuntzen hiria

Donald Trumpek asteon esan du hegoaldeko mugara egindako osteran. Migrariek kaltea baino ez dutela ekartzen Estatu Batuetara, lapurrak omen dira, biolentoak, bortxatzaileak. Eta gainera, “inork ulertzen ez dituen hizkuntzak” ekartzen dituztela beraiekin, Estatu Batuetan lehen ezagutzen ez zirenak, gaixotasun larriak balira bezala, hitzezko infekzioak. Arreta deitu zidan hizkuntzak lapurreta edo bortxaketen maila berean jartzeak.

New Yorkeko Munduak

Patrikako deabrua

Robert Louis Stevenson idazlearen ipuinik ezagunenetako da “Botilako Deabrua”. Bertan kontatzen da nola Keawe izeneko hawaiiar batek San Francisco hirira bidaia bat egiten duela eta han gauza berezi baten jabe egiten da: barruan deabrua daraman botila bat erosten dio gizon artega bati. “Deabruak edozein desio betearaziko dizu, bizitza luzatzea izan ezik. Hori bai, hil baino lehen hobe duzu botila saltzea bestela infernura joango zara. Botilak balioa galdu egiten du saltzen den bakoitzean, prezio baxuago batean saldu behar da. Azkenak, hortaz, ezin izango du saldu eta infernura joango da”. Salduko al du botila Keawek?

New Yorkeko Munduak

Egun bakarreko negua

Euskal Herrian, Agate Deunaren bertsoak kantatuz makilekin lurra zanpatzen da. Nonbait lurra esnatu eta udaberria etor dadin. Garai beretsuan, otsailaren hasieran eta Estatu Batuetan, Phil izeneko marmotak negua luzatuko ote den argitzen digu. Aurten, animaliak esan zuen udaberria aurreratuko dela. Agate Deunaren makilek egin zuten bere lana, agi denean.

New Yorkeko Munduak

Super Bowlari Begira

Igandea Super Bowl-aren eguna izan zen. Eguna diot, partida arratsaldez izan arren, egun osoa egoten baita jendea hemen leihari buruz berbetan. Baserritarren azokan, parkean oinez dabilenak edo supermerkatuan.

New Yorkeko Munduak

Eskultorearen senarra

Audubon Terrace Historic District deitzen da New Yorkek duen toki ia sekretu bat. Bertan kokatzen da Hispanic Society izeneko liburutegi eta museoa eta baita Estatu Batuetako arte eta letren akademia ere. 155. eta 157. kaleen bitartean, hiriko gainontzeko museoetatik aparte, Washington Heights deritzon auzo bizi eta askotarikoan.

Tokia ez oso ezaguna, turista asko ez da hurreratzen hara. Baina gunea ikusgarria da, ondoan du hilerri zahar bat, nondik ikusten den Hudson ibaiaren zabala.

Hispanic Society museoko bilduma bikaina da: Velazquez, Greko, Goya eta hainbat gehiago. Badago gela oso bat Joaquin Sorollaren mihiseez osatua, olio koadro eskergak. Zortzi urtetan egon zen margolaria hura burutzen. Sekulako lana, hil ere egin zen artista, erakusketa zabaldu aurretik.

Archer Milton Huntington zeritzon ameslari baten ametsa da Audubon Terrace gune osoa. Trenak eraikitzen aberastu zen familia bateko kide, endaz jaso zuen dirua kulturan gastatzea erabaki zuen. Maitemindu zen Iberiar munduko arteaz eta koadroak eta liburuak erosi zituen, bilduma ikaragarri handi bat eratu arte. Nahi zuen jendeak horiek musutruk ikustea eta gaur egun ere horrela daude ikusgai lanak, debalde.

Museoaren kanpoan bada patio bat eskultura erraldoi batzuekin: Cid gerlaria zaldi gainean, Kixotearen erliebea… itzelak. Irudiak denak ere gizonezkoenak, museoaren fatxadan agertzen diren izenak bezalaxe: Cervantes, Camoes…

Bada, agian jendeak ez dakiena da eskultura ikusgarri horiek emakume batek egin zituela, Anna Hyattek, Huntington haren emazteak. Estatu Batuetako eskultorerik ezagunenetakoa da Hyatt Huntington. Berak eginak dira New Yorkeko Joana Arkukoa edo José Martiren irudiak. Denak ere zaldi gainean. Ez zegoen munduan zaldiak hobeto zizelkatzen zuen artistarik. Annaren aita Harvard -eko irakaslea zen, paleontologia eta zoologian aditua, eta hark sartu zion animalientzako maitasuna. Eskultore ezaguna izan zen bizian, eta ez Huntingtonen emaztea zelako. Berak egin zuen bere bidea.

Ez alferrik bikotekide biek egun berean betetzen zituzten urteak, martxoaren 10ean. Biek berdin.

New Yorkeko Munduak

Ikerneri

Ikerneri Visitación deitzen zion Frankismo garaiko eskolako monjak. “Zu ez zara Ikerne, Visitación baino”, esaten zion erdeinuz, umearen izena euskaratik gaztelaniara itzuliz. Ikerneren erantzuna izaten zen Francoren postako zigiluak zirriborratu eta betaurrekoetan itsatsiz, monjaren aurrera azaltzea.

Podcastak
Kinka
Kinka

Ur azpiko autobidearen ekimena: proiektu handinahi bat eta kontsaesan ugari

Bilboko itsasadarraren bi aldeak lotuko dituen ur azpiko autobideaz mintzo da Kinka podcasta aste honetan. Subflubiala Ez plataformako Hodei Rodriguez kideak azaldu ditu proiektuaren giltzarri nagusiak, eta eragingo dituen kalteak zein diren zerrendatu ditu. Hiztegian, solastalgia zer den azaldu du Aitor Marcos ekonomia ekologikoan adituak, Nagore Arin eta Oli Artola solaskideekin batera. Eta, aholkuen atalean, energiaz hitz egin digu Imanol Landa Medrano kolaboratzaileak.

New Yorkeko Munduak
New Yorkeko munduak

Eklipsearen uberan

Bitxia da New Yorken hiritarrek duten zientziarako zaletasuna eta jakinmina. Asteleheneko eklipsearekin bidaiak antolatu zituzten New York estatuaren iparraldera, Buffalo edo Niagara aldera, handik hobeto ikusiko zelako. Hegazkin txartelak eta hotelak agortu ziren.

BERRIKETAN Logo
Berriketan

ETB: txoriaren kantu ahula

ETBren 40 urteko ibilbidea eta etorkizuna ditu hizpide Berriketan saioaren atal honek. Urtzi Urkizuk Txoria hodei artean. ETB lehen eta gero liburua argitaratu zuen martxoan, eta berak azaldu dizkigu ETBren bilakaerari buruzko gakoak.

Berriketan podcasteko doinuak Lumi taldeak egin ditu.

Atalaren bukaeran, BERRIAn dokumentazio lanetan aritzen den Maddi Ane Txoperenak egunkarian argitaratutako esaldi bat nabarmendu du.

BERRIKETAN Logo
Berriketan

Ardanza: Ajuriaeneko euste horma

Jose Antonio Ardanza lehendakari zendu berria du hizpide Berriketan saioaren atal honek. Hamalau urtez aritu zen lehendakari, eta ibilbide horri errepasoa eman diote Amagoia Mujika BERRIAko zuzendariak eta Jon Olano BERRIAko editoreak.

Berriketan podcasteko doinuak Lumi taldeak egin ditu.

Atalaren bukaeran, BERRIAn dokumentazio lanetan aritzen den Maddi Ane Txoperenak egunkarian argitaratutako esaldi bat nabarmendu du.

Dunbala logoa
Dunbala

Herenegun taldeari elkarrizketa, eta haiekin solasean

Lehen aldiz Dunbala zuzenean eta publikoarekin grabatutako solasaldi-kontzertu akustiko batekin osatu dugu. Korrika Kulturalaren harira, Donostiako Herenegun taldearekin izan ginen Antigua auzoko Txirain elkartean, eta haien abestiak formatu biluziagoan entzuteko aukera izan genuen.

Berria FM
Berria FM

186 egun paseak

Internetek dio sei hilabetean 4.380 ordu kabitzen direla, 186 egun. Hori baino gehiago joan da, beraz, Israelgo Armadak urriaren 7an Gazaren kontrako erasoaldia hasi zuenetik. 33.000tik gora dira hildakoak, halako bi baino gehiago zaurituak, eta armadak dio «asko» falta dela gerra amaitzeko. Hari erreparatu dio Berria FMren azken saioak, Ane Irazabal kazetariaren laguntzarekin. Ari baikara gabarrari begira, Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeei so ere bai, baina Palestinan zer?

Orain, aldi berria dator. Zure aldia. 2025erako 3.000 babesle berri behar ditugu iragana eta geroa orainaldian kontatzeko.