Bazen behin Verus izeneko gizon bat. Gaur egun Hazparne herria dagoen eremuan bizi zen, duela bi mila urte hurbil. Nongoa ote zen Verus? Nor zituen gurasoak? Ba ote zuen seme-alabarik? Dakiguna da bazela norbait, gaur egun Hazparne herria dagoen eremu horretan, hobeki erran, pagus horretan.

Zer da pagus bat? Pagoak dauden eremu bat? Pagadi bat, alegia? Edo pagoa bera? Ez, entzule, ez. Ez gaitezen sasi-etimologian eror. Pagoa, latineko fagus-etik datorkigu. Zer da, beraz, pagus bat? Itxura guztien arabera, «lotu» aditzarekin du lotura, «lurrean metatutako muga» edo horrelako zerbait erran nahi bide du. Hitz horretatik eratorria da frantsesezko pays edo espainolezko país.

Hurbildu pitxarra zugana, lasai, etxean bazeunde bezala, hartu horko edalontzietatik bat. Badakizu? Historiaren tabernan ardo mingotsa edaten dute batzuek, beste batzuentzat ereserkia da ‘vinu, cantares y amor”. Manex Agirre bertsolariak kantatu zuen behin ‘deabru zintzo baten miazkada’ dela ardoa. Milia Lasturkoak galdetzen digu ‘zer ete da andra erdiaren zauria? Sagar errea, eta ardo gorria’. Jokin Zaitegiren ustez ‘ardo zarren zilar aparra dario’ artzainari. Gaizka Amondarainentzat ‘ardotan afalduko zuen bere zorigaitza gaur ere’ bakardadeak bizitako agureak. Mahatsaren zuku hartzituak aisa egin eta desegin du gurean, nahi beste. Horregatik gure mendekua da alondegi zirenak eraitsi edo, are okerrago dena, arte bezatuaren tenplu bilakatzea.

Ahozko tradizioaren bidez jakin genuen, inork beste moduren batean kontatu aurretik: lehen ez zela urik etxeetan; garai batean ezin zela, besterik gabe, txorrota zabaldu, eta edan. Baten batek joan behar zuela bila. Maritxu nora zoaz, eder galant hori. Bertso itxuraz laño eta alai batek —gaur egun zortziko txikiaren doinu antonomasiazkoa bilakatua den horrek—, erakutsi zigun letra xehezko historiaren puska bat: eguneroko bizitzaren historia, jende arruntarena. Iturrira Bartolo, nahi badezu etorri.

Nola sartzen da hizkuntza baten mendeetako historia motrailu baten barruan?
Asmakizuna dirudi, baina ez du erantzun sinple edo tranpatirik ezkutatzen.
Beste galdera batekin hasiko gara, errazagoa, itxuran:
Saiatu al zara inoiz Korrika zer den azaltzen bizi izan ez duen norbaiti?
Lortu duzu? Benetan lortu?

Batzuetan gertatzen da, margolari baten museoan bere tailerra ere erakusgai izatea. Eta tailerrean, bere lanaz gain, lanabesak: pintzel gogortuak, lientzoari eusteko astoa, hortzore hodien modura hatzekin behin eta berriro zanpatu eta zimurtutako olio hoditxo xar, erabiliak… Margolariaren atorra zikina ere hantxe egongo da, agian, esekitoki batean zintzilik; artista hamaiketakoa egitera atera eta edozein unetan itzultzear balitz bezala.

Pistola hitza entzun eta bati Amerikako Estatu Batuak etor dakizkioke burura. Ziur asko jatorrizko herrien kolonizazio hastapenetik hasita, hura bihurtu delako munduko bazter hartako indarkeriaren eta aldaera sinbolikoaren tresna behinena. Gurean ezpatak, arku eta geziak edota lantzak izan dira luzaro gerraren protagonista. Adibide gisa, gure literaturan, eta Basquepoetry.net atariko bilatzailea aintzat hartuta, ez dira asko pistola hitza barne hartzen dituzten olerkiak.

Mengala, jorongo, juitzia, tontorra, mokoa, sapa...
Araoa dirudi, baina ez gabiltza zu sorgindu nahian.
Hitz guzti horiek gauza bakar bat izendatzeko erabili izan dira. Forma asko hartu ditzake, baina beti leku berean kokatzen da: buru gainean.
Badakizu zertaz ari garen?

Adjektibo gisa ez da prentsa onekoa. Hala, norbaiti neandertal deitzen badiozu, ez diozu egozten aurrerapenaren bedeinkapenik. Norbait halakoa izango da zakarra, dorpea, basa. Akaso aurrerabideak azaltzen du hoberen giza historia, baina Ruper Ordorikak zalantza egiten badu ‘aurrerabide’ terminoaren balioaz, nor ote gara besteok determinazio erabatekoak azaltzeko.

Entzun duzun soinu hori, klak txiki hori, ezaguna egingo zaizu. Ez?

Txokolate tableta baten ontza bat haustearen soinua da. Izan liteke Suitzakoa, Belgikakoa, Tolosakoa, Oñatikoa… Izan liteke, baita ere, Baionakoa. Badakizu, Baionan ez da bakarrik xingarra ezaguna. Edo Baionako bestak… Bada besterik ere. Bai. Baionako txokolatea.

Aragoiko Artiedakoa da Nafarroa Garaiko lehen Leire-aren aita. Edo hala kontatuko dizue gizonak Esa herrian harekin topo egiten baduzue, adibidez, Arangoiti tabernan. Urtegiagatik ezaguna eginen zaizuen Esa herritik Leireko Monasteriora ez dago ia deus distantzian: 5km eskas. Denboran… denboran bai: hamabi bat mende. Leireko Kutxatilaren inguruko informazio eske hurbildu gara, baina heldu bezala egin dugu alde. Monjeek ez digute aterik ireki eta harrerako langileek apenas eman digute informaziorik: “Nafarroako Museoan dago aspaldi” beste askorik ez digute esan.