Mundua bitan banatuta bezala kontatu zaigu XIX. mendea. Bidasoaz iparraldera, xuriak dituzu batetik eta gorriak bestetik. Bibaka eta kukuka emango dute mende amaiera bi aldeek: Le Réveil Basque leituko duzu edo Eskual Herria, gorria izatera, eta Eskualduna xuria bazara, Otsaldetarra zara ala Hiriart Urrutizalea. Horra herri bat bi hemisferiotan banatuta. Bestela esanda, errepublikaren faboreko zara ala elizaren aldeko.

1197. urteko egun buruzuri batek argitu du Iruñean. Nafarroako Erresumako buruzagi Antso VII.ak, Azkarra ere deitzen den horrek berak, kontu eta arreta handiz egindako lan bat jaso du jauregian: biblia bat da, bere enkarguz, beren-beregi eta espresuki egina. Pentsa liteke jauregiko tokirik zabalenean erakutsiko dutela, erran nahi baita jende gehien batzen den tokian, adibidez, egongela nagusian edo kapera gisa egokitutako areto batean. Ageri-agerian jarriko dute behintzat, bertan bizi den noble eta zerbitzari orok ikus dezan; baita bisitariek ere, jakina.

Zein ezaugarri bete behar dira tradizionala izateko? Zerk egiten du objektu bat, ospakizun bat, doinu bat tradizio? Bertan sortua izateak? Egunerokoan sakon erroturik egoteak?

Denbora izan liteke eguneroko zerbait, behinola besterik gabe arrunta zena tradizional bihurtzen duen magia. Baina... zenbat denbora behar da horretarako? Urteak? Hamarkadak? Mendeak?

Hainbat gauza izan daiteke Sigma, hainbat gauza da. Lehena, nabarmenena, eta ezinbestean aipatu beharrekoa —guztiaren jatorria izanik—, Sigma da alfabeto grekoaren hamazortzigarren letra. Sigma letraren bitartez adierazten da, besteak beste, batukarien ikurra. Sigma deitzen zaio heste lodiaren zati bati, baita funtzio aritmetiko bati ere, zatiketekin lotua eta hedapen bat ere baduena. Estatistikan, industria-prozesuetan, fisikan, kimikan, elektrizitatean, argazkilaritzan, materialen mekanikan eta baita fikzioan ere erabili izan da Sigma gauzak izendatzeko.

Guardiatik hego-ekialdera dago San Juan Ante Portam Latinam deituriko parajea, herritik hiru bat kilometrora, Carralogroñoko urmaeletik hurbil. Harkaizpe zabala zegoen garai batean bertan, Kripanen eta Bilarren aurki daitezkeenen ez oso bestelakoa. Egun, harri gorrixkaz egindako horma batek markatzen digu tokia. Izena, bertako mahastien ugazaba zen kofradiari zor zaio.

1794ko irailaren 19an. Arrasti partean, bostak aldera. Chauvin-Dragonen, gaur egungo Donibane Lohizunen, gillotina bat zegoen zain. Haren oinetan, irule saratar bat: Maddalen Larralde. Kondairak hamabost urteko neskatxa xalo bat ikusi du harengan, martiri kristaua, erlijioa aitortzeagatik hila. Sinbolo bat, urte haietan Lapurdik bizi izan zuen izuaren garaiaren sinboloa.

XVIII. mendeko talo-burdin bat ikus dezakezue Donostiako San Telmo Museoan.  Ez dakigu zenbat talo egingo zituen, milioika esatea gehiegi ote da?... baina hori badakigu, talo-burdin hau mendetan zehar baserri hartan janaria presatzeko ezinbesteko tresna izan zen, eta ondorioz, biziraupenaren giltzetako bat ere bai. Horregatik besterik ez bada ere, gure bihotzean lekutxo bat egin behar diogu. Baina, gainera, bazenekien objektu honen atzean ozeano baten tamainako historia ere badagoela?

Axtrokiko Ontzien kasua izen oker baten adibidea izan liteke, zorrotz jarriz gero betiere. Duela 2.500 edo 2.800 urte bitarteko urrezko pieza hauei ontzi deitu izan zaie, baina ez fede txarrez, Erik Thorvaldsonn -Erik Gorriak- bere herrikide kolonoak engainaturik erakartzeko Groenlandia irudimenean berdez margotu zuenean bezala. Axtrokiko piezei ontzi deitzea izan liteke kakalardo pilotagile batek pilotarik ez egitearen parekoa. Azken hipotesiek xaman edo aztien jarduerekin lotzen dituelako ontzi gisa bataiatutako piezak. Baina iritsiko gara horra.

Ezagutzen dituzue Eulalia Abaituaren argazkiak? XIX. mende bukaerako eta XX. mende hasierako argazkiak dira. Gehienak txuri-beltzekoak dira, eta euskal lurraldeko jendea agertzen da, maiz, emakumeak. Argazki politak, adierazkortasun handikoak dira. Horien artean badira batzuk zeinetan emakumeak kartetan jostetan agertzen diren. Lasai agertzen dira, denbora pasa, jokoan. Batzuetan, gizonak ere ari dira eurekin. Bizitzak markatutako aurpegi horiei ia irribarre bat marrazten zaie. Irudi arrunta izango zen, ez baitzen zaila izango emakumeak nahiz gizonak karta-jokoan ikustea. Datu guztien arabera, Euskal Herriko karta-joko batzuk bereziki dibertigarriak izango ziren, eta bada bat munduan zehar nabarmen zabaldu zena: mus-jokoa.

Deserosoa izaten da norbere burua aztertzea isla politik itzultzen ez dion ispiluan. Maiz gertatzen da, edonola ere. Maila pertsonalean gertatzen zaigu, adibidez, gertukoek azaltzen digutenean zergatik haserretu diren, edo egin dugun honakok edo halakok nola eman dien min. Lehen kolpean aitzakiak jartzen ditugu, justifikatu egiten gara. Agian gero, apur bat baretuta, esan digutena jasotzen dugu benetan, eta horren ardura hartzen; nik, egia esan, azken jarrera horretarako bidea aurkitu ahal izatea opa diot nire buruari.