New Yorkeko Munduak
New Yorkeko munduak

Hizkuntzen hiria

2024ko martxoaren 4a

Donald Trumpek asteon esan du hegoaldeko mugara egindako osteran. Migrariek kaltea baino ez dutela ekartzen Estatu Batuetara, lapurrak omen dira, biolentoak, bortxatzaileak. Eta gainera, “inork ulertzen ez dituen hizkuntzak” ekartzen dituztela beraiekin, Estatu Batuetan lehen ezagutzen ez zirenak, gaixotasun larriak balira bezala, hitzezko infekzioak. Arreta deitu zidan hizkuntzak lapurreta edo bortxaketen maila berean jartzeak.

Migrarietako asko New Yorkera iristen dira babes bila. New York migrarientzat “santutegi” bat izan da betidanik. Hainbeste, ezen migrarien eskubideak urratzen dituzten lege federalak ez diren bete nahi.

Migrariak badatoz, beraien hizkuntzekin.

Ross Perlin hizkuntzalariak Language City izeneko liburua aurkeztu berri du. Columbia unibertsitateko irakasleak dio ez dela gizateriaren historia osoan existitu New York gaur egun den bezain hiri eleanitzik . Zazpiehun hizkuntzatik gora hitz egiten dira. Queens da gunerik askotarikoena. Auzo horretan, besteak beste, Afrika ekialdeko ehun hizkuntzatik gora egiten dira berba.

Baina beste aldea ere badago. Hizkuntza batzuk hemen hil dira. Azken hiztuna New Yorken izan duten munduko hizkuntzak.

New Yorkeko jatorrizko hizkuntza lenapea zen. Baina lenapez dakien hiztunik ez dago dagoeneko hemen. Denak kanporatu edo hil zituzten, nahiz eta beraiek eman izena Manhattan-i. Manhattan-ek “arkuak egiteko zura lortzeko tokia” esan nahi omen zuen.

Lenapeak arkuak egitera etortzen ziren hona eta gaur eguneko migrariak, bizimodu hobe baten bila, aukera berrien bila, nor bere hizkerekin hiria ederragotuz.

Atal gehiago
New Yorkeko Munduak

Altxorraren bila

2026ko otsailaren 2a

Ostiraletan apartamentuetako eraikinek birziklatzeko materialak ateratzen dituzte kalera: altzariak, kartoia eta papera poltsetan; beste batzuetan plastiko gogorrak, ontziak eta latak. Poltsak gardenak dira, kanpotik ikusten da barruan zer dagoen.

Ordua iristen denean, jendea ibiltzen da zaborretan bila. Batzuk altzariak hartzen dituzte. Gehienek, ordea, latak jasotzen dituzte. Gero saldu egiten dituzte, zentimo gutxitan, eta asko bilduta bizitzeko zer edo zer ateratzen dute.

Pasa den ostiralean, zero azpitik hotz, etxera nindoan ostiraleko pizza eskuetan. Gizon bat ikusi nuen plastikozko ontzien poltsa batean miatzen. Besoa barruraino sartzen zuen, behin eta berriz. Pentsatu nuen lataren bat jaso nahian ariko zela.

Baina ez.

Atera zuenak harritu egin ninduen: jostailu bat. Poltsatik jostailu bat atera zuen, eta irudikatu nuen pozik itzuliko zela etxera, ume bati oparitzeko.

Ni ere etxera nindoan, pizza eskuetan, poz berarekin.

 

00:00:00 00:00:00
New Yorkeko Munduak

Pandemia berria

2026ko urtarrilaren 26a

Galdera hori egin genion geure buruari Trader Joe’s supermerkatura iritsi, eta kanpoan ilara luzea ikusi genuenean. Eraikin osoari buelta ematen zion ilarak, pandemia sasoian bezala.

Barrura sartzeko txanda iritsi zenean, ordea, erosle gutxi aurkitu genituen barruan. Ez zegoen jenderik, ez zegoelako janaririk. Apalategiak erdi hutsik zeuden. Arrazoia iganderako iragarritako ekaitza zen, hamarkadetako handiena omen. Hiritarrek probisioak hartu nahi izan zituzten.

Etxean geratzeko eta bero egoteko eskatu zigun alkateak. Eskolak ere ixteko agindu zuen astelehen honetarako.

New Yorken etxejabeak ordaintzen du berogailua. Lurrunezkoa da sistema. 1882an eraiki zuten, hiritarren bizi baldintzak hobetzeko. Kaldera handiak daude auzo bakoitzean, eta beroa hodien bidez iristen da etxeetara. Orduan, agintariek ongizate komunean pentsatzen zuten.

Larunbatean, kalean zero azpitik 20 graduko sentsazioa zegoela, Minnesotatik iritsi zitzaigun bideoa: bigarren manifestari bat hil dute muga-poliziek. Laguntzen ari zen, eskuan mugikorra. Gero, isiltasuna.

Non ote daude ongizate komunean pentsatzen zuten agintari haiek. Ez dut epeltasun hori sumatzen.

 

00:00:00 00:00:00
New Yorkeko Munduak

Irakurketako lagun ezkutuak

2026ko urtarrilaren 19a

Gailuak eta burua betetzen dizkiguten hainbeste berri txarren artean, hona hemen bat ona. The New York Times-ek inkesta bat egin zuen galdetuz zertan hobetu zitekeen hiria. Erantzuna harrigarria izan da. Ez da izan segurtasun gehiago nahi dela, edo kaleak garbiagoak izatea. Erantzuna izan da: liburutegiak eta parkeak hobetzea. Diru gehiago jartzea horietan.

00:00:00 00:00:00
New Yorkeko Munduak

Gabonetako arbolen usaina

2026ko urtarrilaren 12a

Benetako arbola bat nahi zuen semeak, New Yorken Quebeceko baserritarrek kalean saltzen duten horietakoa. Esaten zidan plastikozko baten karbono arrastoa handiagoa dela, eta hobe dela berariaz hazitako bat, gero konposta egingo dena.

00:00:00 00:00:00
New Yorkeko Munduak

Besteen gabonak

2025eko abenduaren 22a

Gabonetako giroa nabari da aireportuan: argiak, apainketa, Santa Claus eta bastoi erraldoiak. Musika ere Gabonetakoa da, kanta alaiak, familiako hitzorduak iragarriz. Beteta dago aireportua, eta ilara luzeak daude kontroletik pasatzeko. Pantailak dio 45 minutu egon beharko dugula zain. Urratsez urrats, lerroari jarraiki, bira eta berriro ilarara. Jendea nekatuta eta urduri dago, kontrola pasatzeko grinarekin.

 

00:00:00 00:00:00
New Yorkeko Munduak

Julliardeko kantariak

2025eko abenduaren 15a

Juilliard da New Yorkeko musika eskolarik prestigiotsuena. Zaila da bertan sartzea, eta mundu osoko ikasleen guraria da han ikastea. Alabaren lagunik onenaren aitak bertan egiten du lan, opera kantarien irakaslea da, eta gonbidatu egin gaitu Gabon aurreko ikuskizunera.

00:00:00 00:00:00
New Yorkeko Munduak

Thomas Pynchon dabil solte

2025eko abenduaren 8a

Thomas Pynchon izango da, Don DeLillo eta Stephen Kingekin batera, AEBko literaturan idazlerik ikonikoena. Nobela postmodernoaren asmatzaileetako bat, are ikonikoago bihurtzen du haren irudi publikorik ia egon ez izana. Gaztetako hiru-lau argazki kenduta ez dago haren irudi gehiagorik. Inork ez daki zer itxura izango duen orain.

00:00:00 00:00:00
New Yorkeko Munduak

Hori da Patti Smith

2025eko abenduaren 1a

Beacon antzokira hurbildu gara Patti Smithen Horses diskoaren 50. urteurreneko ekitaldira.

Horses da Smithen ibilbideko lanik bereziena, Van Morrisonen “Gloria” haren bertsio indartsua jasotzen duena. Eszenatokian diskoa grabatu zuten musikari berak zeuden: Smith bera, gitarra jotzailea eta bateria jotzailea. Gainontzeko biak, hilda.

00:00:00 00:00:00
New Yorkeko Munduak

Dilistak eta txanpaina

2025eko azaroaren 24a

Aurreko astean kontatu zuen familiako taldean izeko Maitederrek. 1975eko azaroaren 20an, Francoren heriotza egunean, ama zain zuela etxean bazkaltzeko, dilista platerkada bat eta txanpaina botila batekin. “Gizon hori ni baino lehen joatea nahi nuen.” Eta horregatik poza eta, ondorioz, txanpaina.

00:00:00 00:00:00
New Yorkeko Munduak

Mamdaniren fedea

2025eko azaroaren 17a

New Yorkeko alkatetzarako bozak irabazi ditu Zohran Mamdani gazteak. Egozten diote eskumakoek sozialista eta musulmana dela. Musulmanarena harrigarri egiten da, New Yorketik kanpoko aurrerazaleen artean ere.

00:00:00 00:00:00
Podcastak
Euskal Herriko Historia 100 objektutan podcasta
Euskal Herriko historia 100 objektutan

Leireko kutxatila

Aragoiko Artiedakoa da Nafarroa Garaiko lehen Leire-aren aita. Edo hala kontatuko dizue gizonak Esa herrian harekin topo egiten baduzue, adibidez, Arangoiti tabernan. Urtegiagatik ezaguna eginen zaizuen Esa herritik Leireko Monasteriora ez dago ia deus distantzian: 5km eskas. Denboran… denboran bai: hamabi bat mende. Leireko Kutxatilaren inguruko informazio eske hurbildu gara, baina heldu bezala egin dugu alde. Monjeek ez digute aterik ireki eta harrerako langileek apenas eman digute informaziorik: “Nafarroako Museoan dago aspaldi” beste askorik ez digute esan.

00:00:00 00:00:00
Berria berriketan
Berria berriketan

Ikusezin izateari uzteko paperak

Migratzaileen ezohiko erregularizazioa du hizpide Berriketan saioaren atal honek. Espainiako Gobernuak hartu duen neurria da, eta Hego Euskal Herrian egoera irregularrean bizi diren 30.000 lagun baino gehiagori eraginen die. Edurne Begiristain BERRIAko gizarte gaietako kazetariak neurri horren nondik norakoak azaldu dizkigu.

00:00:00 00:00:00
New Yorkeko Munduak
New Yorkeko munduak

Altxorraren bila

Ostiraletan apartamentuetako eraikinek birziklatzeko materialak ateratzen dituzte kalera: altzariak, kartoia eta papera poltsetan; beste batzuetan plastiko gogorrak, ontziak eta latak. Poltsak gardenak dira, kanpotik ikusten da barruan zer dagoen.

Ordua iristen denean, jendea ibiltzen da zaborretan bila. Batzuk altzariak hartzen dituzte. Gehienek, ordea, latak jasotzen dituzte. Gero saldu egiten dituzte, zentimo gutxitan, eta asko bilduta bizitzeko zer edo zer ateratzen dute.

Pasa den ostiralean, zero azpitik hotz, etxera nindoan ostiraleko pizza eskuetan. Gizon bat ikusi nuen plastikozko ontzien poltsa batean miatzen. Besoa barruraino sartzen zuen, behin eta berriz. Pentsatu nuen lataren bat jaso nahian ariko zela.

Baina ez.

Atera zuenak harritu egin ninduen: jostailu bat. Poltsatik jostailu bat atera zuen, eta irudikatu nuen pozik itzuliko zela etxera, ume bati oparitzeko.

Ni ere etxera nindoan, pizza eskuetan, poz berarekin.

 

00:00:00 00:00:00
Berria berriketan
Berria berriketan

Getxon udal gobernuak zutik dirau

Getxoko Irurak Bat jauregiaren auzia du hizpide Berriketan saioaren atal honek. Babestutako jauregi da, eta hirigintza proiektu bat egiteko eraitsi zuten. Hori dela eta hamar lagun auzipetu dituzte, tartean, EAJko hiru zinegotzi. Amaia Agirre alkatearen dimisioa eskatzen duen mozioa onartu du udalbatzak, oposizioko alderdi guziek bat egin dutelako, baina alkate jeltzaleak ez du kargua utziko. Auzi honen alde juridikoa eta politikoa aztertu ditugu Kepa Ugarte Martiarena BERRIAko kazetariarekin batera.

00:00:00 00:00:00
Berria berriketan
Berria berriketan

Bat eta bat ez da beti bi

Ikastetxeen elkarketa du hizpide Berriketan saioaren atal honek. Eusko Jaurlaritzak bateratzeak eginen ditu Bizkaiko 12 ikastetxetan, eta litekeena da halako gehiago gertatzea etorkizunean. Eskola segregazioa murriztea eta matrikula kopuru txikiari aurre egitea omen da helburua, baina sindikatuak, gurasoak eta langileak kezkatuta daude. Irati Urdalleta Lete BERRIAko hezkuntza gaietako kazetariak gai honen inguruko gako nagusiak azaldu dizkigu.

 

00:00:00 00:00:00
Kazetaritza propio eta independentearen alde, 2025 amaierarako 3.000 irakurleren babes ekonomikoa behar du BERRIAk.