Guardiatik hego-ekialdera dago San Juan Ante Portam Latinam deituriko parajea, herritik hiru bat kilometrora, Carralogroñoko urmaeletik hurbil. Harkaizpe zabala zegoen garai batean bertan, Kripanen eta Bilarren aurki daitezkeenen ez oso bestelakoa. Egun, harri gorrixkaz egindako horma batek markatzen digu tokia. Izena, bertako mahastien ugazaba zen kofradiari zor zaio.

1794ko irailaren 19an. Arrasti partean, bostak aldera. Chauvin-Dragonen, gaur egungo Donibane Lohizunen, gillotina bat zegoen zain. Haren oinetan, irule saratar bat: Maddalen Larralde. Kondairak hamabost urteko neskatxa xalo bat ikusi du harengan, martiri kristaua, erlijioa aitortzeagatik hila. Sinbolo bat, urte haietan Lapurdik bizi izan zuen izuaren garaiaren sinboloa.

XVIII. mendeko talo-burdin bat ikus dezakezue Donostiako San Telmo Museoan.  Ez dakigu zenbat talo egingo zituen, milioika esatea gehiegi ote da?... baina hori badakigu, talo-burdin hau mendetan zehar baserri hartan janaria presatzeko ezinbesteko tresna izan zen, eta ondorioz, biziraupenaren giltzetako bat ere bai. Horregatik besterik ez bada ere, gure bihotzean lekutxo bat egin behar diogu. Baina, gainera, bazenekien objektu honen atzean ozeano baten tamainako historia ere badagoela?

Axtrokiko Ontzien kasua izen oker baten adibidea izan liteke, zorrotz jarriz gero betiere. Duela 2.500 edo 2.800 urte bitarteko urrezko pieza hauei ontzi deitu izan zaie, baina ez fede txarrez, Erik Thorvaldsonn -Erik Gorriak- bere herrikide kolonoak engainaturik erakartzeko Groenlandia irudimenean berdez margotu zuenean bezala. Axtrokiko piezei ontzi deitzea izan liteke kakalardo pilotagile batek pilotarik ez egitearen parekoa. Azken hipotesiek xaman edo aztien jarduerekin lotzen dituelako ontzi gisa bataiatutako piezak. Baina iritsiko gara horra.

Ezagutzen dituzue Eulalia Abaituaren argazkiak? XIX. mende bukaerako eta XX. mende hasierako argazkiak dira. Gehienak txuri-beltzekoak dira, eta euskal lurraldeko jendea agertzen da, maiz, emakumeak. Argazki politak, adierazkortasun handikoak dira. Horien artean badira batzuk zeinetan emakumeak kartetan jostetan agertzen diren. Lasai agertzen dira, denbora pasa, jokoan. Batzuetan, gizonak ere ari dira eurekin. Bizitzak markatutako aurpegi horiei ia irribarre bat marrazten zaie. Irudi arrunta izango zen, ez baitzen zaila izango emakumeak nahiz gizonak karta-jokoan ikustea. Datu guztien arabera, Euskal Herriko karta-joko batzuk bereziki dibertigarriak izango ziren, eta bada bat munduan zehar nabarmen zabaldu zena: mus-jokoa.

Deserosoa izaten da norbere burua aztertzea isla politik itzultzen ez dion ispiluan. Maiz gertatzen da, edonola ere. Maila pertsonalean gertatzen zaigu, adibidez, gertukoek azaltzen digutenean zergatik haserretu diren, edo egin dugun honakok edo halakok nola eman dien min. Lehen kolpean aitzakiak jartzen ditugu, justifikatu egiten gara. Agian gero, apur bat baretuta, esan digutena jasotzen dugu benetan, eta horren ardura hartzen; nik, egia esan, azken jarrera horretarako bidea aurkitu ahal izatea opa diot nire buruari.
 

Solutre du izena lehenengo jostorratza asmatu genuen garaiak. Jostorratzarekin batera, antza, amua ere asmatu genuen. Bi teknologiek gauza bera dute, zizta egiteko modu sofistikatua, alegia. Jostorratza...bai asmakuntza interesgarria. High tech teknologia dela esango nuke. Hain da ona, hain ondo asmatuta, non ez baiten zipitzik ere aldatu joan diren 20.000 urteotan. 20.000! Azkar esaten da.

Borroketako bandoak koloreka adierazten dira, nola politikan edo gudan hala beste arlo askotan ere. Mundua mundu denetik, kolore bati lotzeak bestearen aurkari bilakatzea dakar norgehiagoka guztietan, eta baieztapen hori erlatibizatu nahi duenak galde biezaie futbol zale porrokatuei, ez ote den hil ala bizikoa «koloreak defendatzea» zelairatzerakoan; galde biezaie, zein neurritaraino den zeinahi jendarte zinez bitarra, plurala dela esaten denean ere.

Mikeldiko Idoloa, Bilboko zazpi kaleetako Euskal Museoko klaustroan gordetzen den harrizkoa irudi handia enigma arkeologiko bat da. Harearrizko eskultura bloke bakarrean eginda dago eta animali baten forma erakusten du. Animaliaren hanken artean eta sabelaren azpian disko bat dago txertatuta. Mikeldiko Idoloa izena bera ere argitu beharrekoa da. “Mikeldiko Idoloa” esan orduko, izen biak ipini behar dira zalantzan: Mikeldi eta idoloa.

Su txikian eta poliki egiten diren gisatuak mugitzeko erabiltzen den egurrezko goilara horietako bat eskutan imajinatzen nuen aitatxi astelehenetik ostiralera, lapiko erraldoi bateko esneari eraginez. Goilara, lapikoa bezain erraldoi, bi eskuekin hartzen irudikatzen nuen, eskailera bateko azken koxkan igota, lapiko barrukoa erlojuaren orratzen norantzan mugitzen. Kaikun egiten zuen lan, nonbait guretzat Donostiako Disneyland zenetik hurbil, Eureka! zientzia museotik hurbil.